रिझर्व्ह बँकेकडून ATM कॅसेट स्वॅप नियमावलीत सुधारणा!

मुंबई: देशभरातील एटीएम (ATM) नेटवर्कमधील रोख रक्कम भरण्याच्या प्रक्रियेत अधिक सुरक्षा आणि पारदर्शकता आणण्यासाठी लागू करण्यात आलेल्या ‘कॅसेट स्वॅप’ (Cassette Swap) नियमावलीच्या देखरेख आराखड्यात भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) महत्त्वपूर्ण सुधारणा केली आहे. १ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी केलेल्या नवीन परिपत्रकानुसार, एटीएम कॅसेट स्वॅपच्या अंमलबजावणीच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवण्याची आणि आढावा घेण्याची जबाबदारी बँकांच्या संचालक मंडळाऐवजी (Board of Directors) आता बँकेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या ‘कार्यकारी समितीकडे’ (Committee of Executives) सोपवण्यास मंजुरी देण्यात आली आहे.

रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य महाव्यवस्थापक-प्रभारी संजीव प्रकाश यांच्या स्वाक्षरीने हे परिपत्रक (RBI/2026-27/273) देशातील सर्व व्यावसायिक बँका, सहकारी बँका, स्मॉल फायनान्स बँका, पेमेंट बँका आणि लोकल एरिया बँकांच्या अध्यक्षांना व मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांना जारी करण्यात आले आहे.

नेमका काय झाला आहे बदल?

रिझर्व्ह बँकेने ३१ मार्च २०२२ रोजी जारी केलेल्या मूळ परिपत्रकातील (RBI/2021-22/190) परिच्छेद ३ मध्ये अंशतः सुधारणा केली आहे. यापूर्वी, बँकांमध्ये एटीएम कॅसेट स्वॅप पद्धत टप्प्याटप्प्याने लागू करण्याच्या प्रगतीचा थेट आढावा घेण्याचे निर्देश बँकेच्या संचालक मंडळाला देण्यात आले होते.

मात्र, १ ऑक्टोबर २०२६ पासून अमलात आलेल्या 'रिझर्व्ह बँक गव्हर्नन्स सुधारणा निर्देश २०२६' (Reserve Bank of India Governance Amendment Directions, 2026) अनुसार या प्रक्रियेच्या देखरेखीचे अधिकार मंडळाने स्वतःच्या अधिकारात बँकेच्या कार्यकारी समितीकडे (Committee of Executives) वर्ग (Delegate) करण्यास मान्यता दिली आहे. यामुळे संचालक मंडळावरील प्रशासकीय आणि दैनंदिन कामकाजाचा ताण कमी होऊन धोरणात्मक निर्णयांवर अधिक लक्ष केंद्रित करणे शक्य होणार आहे.

एटीएम 'कॅसेट स्वॅप' (Cassette Swap) म्हणजे काय?

सध्याच्या पारंपारिक पद्धतीत (Open Cash Replenishment) रोख व्यवस्थापन एजन्सीचे कर्मचारी एटीएम सेंटरवर जाऊन लोकांसमोरच मशीन उघडून उघड्या नोटांचे बंडल भरतात. या पद्धतीमध्ये चोरी, सुरक्षा त्रुटी आणि मानवी गैरव्यवहाराचा मोठा धोका असतो.

याउलट, 'कॅसेट स्वॅप' पद्धतीमध्ये:

१. कॅश सेंटरवर सुरक्षित लॉकिंग: बँकेच्या किंवा एजन्सीच्या मुख्य रोख केंद्रावरच (Cash Hub) अत्यंत सुरक्षित वातावरणात नोटा मोजून एटीएमच्या विशेष लॉक असलेल्या पेट्यांमध्ये (कॅसेट) भरल्या जातात.

२. थेट स्वॅप पद्धत: एटीएम सेंटरवर पोहोचल्यानंतर कर्मचारी उघड्या नोटांना स्पर्श न करता, मशीनमधील रिकामी झालेली कॅसेट बाहेर काढून त्याऐवजी आधीच पैसे भरून लॉक केलेली नवी कॅसेट थेट मशीनमध्ये बसवतात.

एटीएम सुरक्षा मानके उंचावण्यासाठी आणि कॅश हँडलिंगमधील जोखीम शून्यावर आणण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेने कॅसेट स्वॅप पद्धतीची अंमलबजावणी अनिवार्य केली आहे.

नवीन सुधारणेमुळे बँकेच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांच्या (CEO) नेतृत्वाखालील एक्झिक्युटिव्ह कमिटी आता या प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीवर तांत्रिक व तातडीने निर्णय घेऊ शकेल. परिणामी, रोख व्यवस्थापनातील गती वाढून बँकिंग क्षेत्रातील तंत्रज्ञान व सुरक्षा अंमलबजावणी अधिक प्रभावीपणे पूर्ण होईल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.