

नोव्हेंबर २०२६ च्या मध्यावर मायक्रोसॉफ्टच्या यंत्रणेत झालेल्या जागतिक तांत्रिक बिघाडाचा (Microsoft Outage) भारतातील प्रमुख व्यावसायिक आणि लघु वित्त बँकांच्या दैनंदिन प्रशासकीय संवादावर मोठा परिणाम झाला. तथापि, सुदैवाने बँकांच्या मुख्य पेमेंट आणि कोअर बँकिंग प्रणाली (CBS) पूर्णपणे सुरक्षित राहिल्यामुळे कोट्यवधी ग्राहकांच्या दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांमध्ये कोणताही खंड पडला नाही. Fortune India आणि Inc42 मधील अहवालांनुसार, या तांत्रिक संकटाच्या काळात बँकांनी तातडीने पर्यायी डिजिटल माध्यमांचा वापर करून कामकाज सुरळीत ठेवले. विशेषतः, सहकारी बँकांचे कामकाज स्थानिक सर्व्हरवर चालत असल्याने त्यांच्यावरील या बिघाडाचा थेट प्रभाव नगण्य राहिला.
दिवाळीच्या सणाच्या सुट्ट्यांनंतर (६ ते ११ नोव्हेंबर दरम्यान) बँकांचे कामकाज पुन्हा रुळावर येत असतानाच हा बिघाड झाल्याने प्रशासकीय पातळीवर काही काळ खळबळ उडाली होती:
ई-मेल संवाद खंडित: देशातील अनेक अग्रगण्य व्यावसायिक आणि लघु वित्त बँकांमध्ये मायक्रोसॉफ्ट Outlook आणि Exchange Online बंद पडल्यामुळे अंतर्गत आणि ग्राहकांशी होणारा ई-मेल संवाद काही तासांसाठी पूर्णपणे ठप्प झाला होता.
पर्यायी ग्राहक सेवांचा अवलंब: ग्राहकांची गैरसोय टाळण्यासाठी प्रमुख बँकांनी ग्राहकांना ई-मेलऐवजी मोबाईल बँकिंग, नेट बँकिंग, चॅटबॉट्स आणि कॉल सेंटर्सचा वापर करण्याचे त्वरित आवाहन केले.
प्रमुख पेमेंट प्रणाली पूर्णपणे सुरक्षित: यूपीआय (UPI), आरटीजीएस (RTGS), एनईएफटी (NEFT) आणि एटीएम (ATM) यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या पेमेंट व बँकिंग सेवा मायक्रोसॉफ्टच्या क्लाउड ई-मेल सर्व्हरवर अवलंबून नसल्यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांचे आर्थिक व्यवहार विनाअथक सुरू राहिले.
कॉर्पोरेट मंजुरींना अल्प विलंब: ई-मेल यंत्रणा बंद पडल्यामुळे सुट्ट्यांनंतर तातडीने होणाऱ्या कॉर्पोरेट कर्ज मंजुरी (Corporate Loan Approvals) आणि कागदपत्रांच्या डिजिटल देवाणघेवाणीला काही तासांचा तांत्रिक विलंब सहन करावा लागला.
भारतातील सहकारी बँकिंग क्षेत्रावर या जागतिक बिघाडाचा प्रभाव अत्यंत नगण्य राहिला:
कमी क्लाउड अवलंबित्व: देशातील बहुतांश नागरी सहकारी बँका (UCBs) आणि जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका (DCCBs) अद्यापही पूर्णपणे क्लाउडवर अवलंबून नसून, त्या ऑन-प्रेमाइस (On-premise) सर्व्हर किंवा स्थानिक भारतीय आयटी सेवा पुरवठादारांच्या कोअर बँकिंग सोल्यूशन्सवर काम करतात. परिणामी, त्यांच्या मुख्य बँकिंग कामकाजाला कोणताही धक्का बसला नाही.
मर्यादित प्रशासकीय अडथळे: ज्या काही मल्टि-स्टेट सहकारी बँकांनी कॉर्पोरेट संवादासाठी Microsoft 365 आणि Outlook चा स्वीकार केला होता, केवळ त्यांच्या प्रशासकीय विभागातील ई-मेल सेवेमध्ये तात्पुरता व्यत्यय नोंदवला गेला.
शाखा स्तरावरील व्यवहार सुरळीत: सहकारी बँकांचा मोठा ग्राहकवर्ग आजही थेट शाखेत जाऊन किंवा स्थानिक पातळीवर बँकेशी संवाद साधतो, त्यामुळे ग्राहकांच्या दैनंदिन सेवांवर कोणताही परिणाम झाला नाही.
या संपूर्ण प्रकरणाने भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) आधीच लागू केलेल्या कडक धोरणांचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित केले आहे:
थर्ड-पार्टी आउटसोर्सिंग नियम: रिझर्व्ह बँकेने बँका आणि सहकारी संस्थांसाठी आधीपासूनच 'आयटी गव्हर्नन्स आणि आउटसोर्सिंग' मार्गदर्शक तत्त्वे लागू केली आहेत. या नियमांनुसार, कोणत्याही एका क्लाउड किंवा सॉफ्टवेअर पुरवठादारावर पूर्णपणे अवलंबून न राहता बँकांकडे 'बिझनेस कंटिन्युइटी प्लॅन' (BCP) असणे बंधनकारक आहे.
कोअर व नॉन-कोअर प्रणालींचे विभाजन: रिझर्व्ह बँकेच्या सायबर सुरक्षा नियमांमुळे भारतीय बँकांच्या मुख्य आर्थिक प्रणाली (Core Financial Systems) आणि सामान्य ऑफिस कम्युनिकेशन प्रणाली (उदा. ई-मेल) वेगवेगळ्या ठेवल्या जातात. याच मजबूत रचनेमुळे Outlook बंद पडूनही भारताची पेमेंट यंत्रणा सुरक्षित राहिली.
सहकारी बँकांसाठी ४-स्तरीय सुरक्षा: सहकारी बँकांच्या तांत्रिक क्षमतेनुसार रिझर्व्ह बँकेने ४-स्तरीय (4-Tier) सायबर सुरक्षा फ्रेमवर्क लागू केले असून, डेटा बॅकअप आणि आपत्कालीन संवाद माध्यमांचे स्पष्ट निर्देश दिले आहेत.
रिअल-टाइम देखरेख: अशा जागतिक तांत्रिक संकटाच्या काळात भारतीय पेमेंट किंवा बँकिंग नेटवर्कवर कोणताही सायबर हल्ला होऊ नये, यासाठी आरबीआय आणि 'सर्ट-इन' (CERT-In) या यंत्रणांद्वारे बँकांच्या आयटी प्रणालींवर चोवीस तास सतत देखरेख ठेवण्यात येत आहे.