एखाद्या धावपळीच्या दिवशी अचानक खिशातून किंवा पर्समधून क्रेडिट कार्ड गहाळ होते. काही तासांतच मोबाईलवर मेसेजचा खणखणाट होतो आणि समजते की, कोणीतरी अनोळखी व्यक्तीने तुमच्या कार्डवरून हजारो रुपयांची खरेदी केली आहे! असा प्रकार घडताच छातीत धडधड सुरू होते आणि मनात एकच प्रश्न येतो - ‘चोराने उडवलेले हे पैसे मला भरावे लागणार की बँक ते माफ करणार?’
क्रेडिट कार्ड चोरीला जाऊन झालेला अनधिकृत खर्च आपोआप माफ होत नाही. चोरीनंतर तुमचे पैसे परत मिळणार की बिल स्वतःच्या खिशातून भरावे लागणार, हे पूर्णपणे एकाच गोष्टीवर अवलंबून असते - तुम्ही बँकेला किती वेगाने बातमी देता!
क्रेडिट कार्डवरून झालेला प्रत्येक फ्रॉड व्यवहार म्हणजे थेट कार्डधारकाचेच नुकसान असे नसते. फसवणूक नेमकी कशी झाली आणि बँकेला याची माहिती किती वेळात दिली गेली, यावर जबाबदारी कोणाची हे निश्चित होते.
सेव्हसेज (SaveSage) चे सीईओ आशिष लाठ यांच्या मते, अनधिकृत व्यवहाराची माहिती मिळताच ग्राहकाने दाखवलेली तत्परता हीच त्याची आर्थिक सुरक्षा ठरवते.
तर चेक (CheQ) कंपनीचे सीईओ आदित्य सोनी स्पष्ट करतात की, "एकदा तुम्ही कार्ड हरवल्याची तक्रार नोंदवून ते ब्लॉक केले, की त्यानंतर होणाऱ्या सर्व अनधिकृत व्यवहारांची पूर्ण जबाबदारी बँकेची असते. मात्र, कार्ड ब्लॉक करण्यापूर्वी चोराने केलेल्या खर्चाचे काय? यासाठी रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) नियम लागू होतात."
डिजिटल फ्रॉडपासून ग्राहकांचे संरक्षण करण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेने 'मर्यादित जबाबदारी' (Limited Liability) धोरण तयार केले आहे:
झिरो लायबिलिटी (Zero Liability - एक रुपयाही भरावा लागणार नाही):
बँकेच्या चुकीमुळे किंवा सिस्टीमच्या दोषामुळे फ्रॉड झाला असल्यास ग्राहकाला शून्य रुपयांचा फटका बसतो. तसेच, थर्ड-पार्टी फ्रॉडमध्ये (ज्यात बँक किंवा ग्राहक दोघांचीही चूक नाही) जर तुम्ही अनधिकृत व्यवहाराचा मेसेज आल्यापासून ३ कामकाजाच्या दिवसांत (3 Working Days) बँकेला कळवले, तर संपूर्ण नुकसान बँक सोसते.
ग्राहकाचा निष्काळजीपणा असल्यास:
जर तुम्ही स्वतःच तुमचा कार्ड पिन (PIN), ओटीपी (OTP) किंवा पासवर्ड कोणासोबत शेअर केला असेल, तर तक्रार नोंदवेपर्यंत झालेल्या सर्व नुकसानाची जबाबदारी तुमचीच राहील. तक्रार नोंदवल्यानंतर होणाऱ्या खर्चाला बँक जबाबदार असते.
बँकेला उशिरा माहिती दिल्यास नुकसान:
४ ते ७ दिवस: मेसेज आल्यानंतर ४ ते ७ दिवसांत माहिती दिल्यास, कार्डच्या मर्यादेनुसार ₹५,००० ते ₹२५,००० पर्यंतचे मर्यादित नुकसान ग्राहकाला सहन करावे लागू शकते.
७ दिवसांनंतर: ७ दिवसांनंतर तक्रार केल्यास बँकेच्या बोर्ड-मंजूर (Board-approved) धोरणानुसार निर्णय घेतला जातो.
महत्त्वाची गोष्ट: ग्राहकाने निष्काळजीपणा केला होता (उदा. पिन किंवा ओटीपी शेअर केला होता) हे सिद्ध करण्याची पूर्ण जबाबदारी रिझर्व्ह बँकेने बँकेवरच टाकली आहे.
क्षणार्धात कार्ड ब्लॉक करा: बँकेचे मोबाईल ॲप, इंटरनेट बँकिंग किंवा २४x७ हेल्पलाइनवर त्वरित कॉल करून कार्ड लगेच ब्लॉक करा.
तक्रार / संदर्भ क्रमांक जतन करा: कार्ड ब्लॉक केल्यानंतर बँकेकडून मिळणारा तक्रार किंवा संदर्भ क्रमांक (Reference Number / Acknowledgment ID) सुरक्षित लिहून ठेवा.
सर्व चुकीच्या व्यवहारांची नोंद द्या: बँक स्टेटमेंट तपासून प्रत्येक अनधिकृत व्यवहाराची लेखी किंवा ॲपद्वारे नोंद (Dispute Claim) करा.
थोडक्यात सांगायचे तर...
क्रेडिट कार्ड चोरीला गेल्यावर 'वेळ' हीच तुमची सर्वात मोठी बचत ठरू शकते. अनधिकृत व्यवहाराचा मेसेज आल्यापासून जेवढ्या वेगाने तुम्ही पावले उचाल, तेवढे तुमचे पैसे सुरक्षित राहण्याची शक्यता जास्त असते.
