मुंबई : लघु आणि मध्यम उद्योगांचा विस्तार होत असताना त्यांच्या आर्थिक गरजांमध्येही मोठे बदल होत आहेत. सुरुवातीला चालू खाते आणि मूलभूत कर्जपुरवठ्याची गरज असलेल्या व्यवसायांना पुढील टप्प्यावर कार्यकारी भांडवल, डिजिटल पेमेंट, व्यावसायिक क्रेडिट कार्ड, पेरोल, रोख व्यवस्थापन आणि आर्थिक अहवाल यांसारख्या आधुनिक सेवांची आवश्यकता भासते. त्यामुळे भारतीय पतसंस्थांसाठी वाढत्या लघु व मध्यम उद्योगांना सर्वसमावेशक आर्थिक सेवा देणे ही व्यवसायवाढीची मोठी संधी ठरू शकते.
लघु व्यवसायांच्या बाबतीत पतसंस्थांना स्थानिक पातळीवरील मजबूत संबंध, ग्राहकाभिमुख सेवा, पारदर्शक शुल्क आणि जलद निर्णयप्रक्रिया यांचा फायदा मिळू शकतो. स्थानिक उद्योजकांच्या व्यवसायाची माहिती आणि आर्थिक गरजा समजून घेऊन सेवा देण्याची क्षमता पतसंस्थांची महत्त्वाची ताकद आहे.
मात्र व्यवसाय जसजसा वाढतो, तसतशा त्याच्या अपेक्षाही वाढतात. त्यामुळे केवळ पारंपरिक कर्जपुरवठ्यावर अवलंबून न राहता पतसंस्थांनी आधुनिक व्यावसायिक बँकिंग सेवा उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचे या अभ्यासातून स्पष्ट होते.
लघु व मध्यम उद्योगांच्या बँकिंग व्यवहारांमध्ये मोठ्या प्रमाणात विखंडन असल्याचे दिसून येते. सुमारे ८६ टक्के लघु व मध्यम व्यवसाय एकापेक्षा अधिक बँकिंग भागीदारांचा वापर करतात, तर व्यवसाय बँकिंगसाठी सरासरी २.८ वित्तीय संस्थांचा वापर केला जातो.
व्यवसायाच्या वेगवेगळ्या गरजांसाठी वेगवेगळ्या संस्थांकडून सेवा घेण्याची ही पद्धत पतसंस्थांसाठी आव्हान असली तरी त्यातून नवीन ग्राहक मिळविण्याची संधीही निर्माण होते.
व्यवसायाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर अनेक उद्योजक वैयक्तिक बँकिंग सुविधांचा वापर करतात. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, सूक्ष्म व लघु व्यवसायांपैकी ४२ टक्के व्यवसाय व्यावसायिक गरजांसाठी वैयक्तिक खाती वापरतात, तर निम्न मध्यम बाजारपेठेतील व्यवसायांमध्ये हे प्रमाण २२ टक्के आहे.
व्यवसायाचा विस्तार झाल्यानंतर स्वतंत्र व्यावसायिक खाती, क्रेडिट कार्ड, पेमेंट प्रोसेसिंग, पेरोल आणि इतर वित्तीय सेवांची गरज वाढते. या संक्रमणाच्या काळात पतसंस्थांनी योग्य उत्पादने उपलब्ध करून दिल्यास ग्राहक दीर्घकाळ संस्थेशी जोडले जाऊ शकतात.
लघु व्यवसायांसाठी वित्तीय संस्था निवडताना कमी आणि पारदर्शक शुल्काला मोठे महत्त्व असते. त्याचबरोबर ग्राहक सेवा हा समाधानाचा महत्त्वाचा घटक आहे. या बाबतीत पतसंस्था आणि सामुदायिक वित्तीय संस्थांना मोठ्या बँकांच्या तुलनेत चांगली कामगिरी करण्याची संधी आहे.
मात्र ग्राहक सेवा चांगली असणे एवढेच पुरेसे नाही. कर्जाची उपलब्धता, कर्ज मंजुरीचा वेग, क्रेडिट मर्यादा, पेमेंट प्रक्रिया शुल्क आणि डिजिटल सुविधा यामध्येही सुधारणा करणे आवश्यक आहे.
लघु व मध्यम उद्योगांच्या वाढीसाठी भांडवल हा महत्त्वाचा घटक आहे. कार्यकारी भांडवल, व्यवसाय विस्तार, उपकरणे आणि इतर गुंतवणुकीसाठी वेळेवर कर्ज उपलब्ध न झाल्यास व्यवसायाच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो.
पतसंस्थांना येथे मोठी भूमिका बजावता येते. स्थानिक व्यवसायाशी असलेल्या संबंधांचा उपयोग करून केवळ क्रेडिट स्कोअरवर अवलंबून न राहता व्यवसायाची प्रत्यक्ष परिस्थिती, उद्योजकाची क्षमता आणि परतफेडीची शक्यता यांचा विचार करून कर्जनिर्णय घेता येऊ शकतो.
आजच्या काळात व्यवसायांसाठी डिजिटल बँकिंग आणि पेमेंट सुविधा अत्यावश्यक झाल्या आहेत. ग्राहकांकडून पैसे स्वीकारणे, पुरवठादारांना देयके देणे, कर्मचाऱ्यांचे वेतन करणे आणि रोख प्रवाहाचे व्यवस्थापन यासाठी वेगवान व सुरक्षित डिजिटल प्रणाली आवश्यक आहे.
पतसंस्थांनी डिजिटल बँकिंग, ऑनलाइन पेमेंट, व्यवहारांचे रिअल-टाइम निरीक्षण आणि सुरक्षित व्यवहार सुविधा मजबूत केल्यास व्यवसाय सदस्यांशी त्यांचे दैनंदिन संबंध अधिक दृढ होऊ शकतात.
लघु व्यवसायांमध्ये वैयक्तिक क्रेडिट कार्डचा व्यावसायिक कामांसाठी वापर करण्याचे प्रमाणही लक्षणीय आहे. चांगले रिवॉर्ड्स, फायदे, अधिक क्रेडिट मर्यादा आणि कमी शुल्क यामुळे काही व्यवसाय वैयक्तिक कार्डांना प्राधान्य देतात.
त्यामुळे पतसंस्थांनी आकर्षक Business Credit Card योजना विकसित करण्याची गरज आहे. योग्य रिवॉर्ड्स, पारदर्शक शुल्क आणि व्यवसायासाठी उपयुक्त सुविधा दिल्यास व्यावसायिक कार्डचा वापर वाढविता येऊ शकतो.
डिजिटल व्यवहार वाढत असताना सायबर सुरक्षा आणि फसवणूक प्रतिबंधही तितकेच महत्त्वाचे झाले आहेत. व्यवसायांना सुरक्षित डिजिटल व्यवहार, संशयास्पद व्यवहारांची त्वरित माहिती आणि व्यवहारांवर देखरेख ठेवणाऱ्या प्रणालींची आवश्यकता आहे.
त्यामुळे पतसंस्थांनी डिजिटल सुविधांसोबतच सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंध आणि व्यवहार निरीक्षण यावरही गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.
लघु व्यवसाय जसजसा मध्यम आकाराच्या उद्योगात रूपांतरित होतो, तसतशा त्याच्या आर्थिक गरजा अधिक गुंतागुंतीच्या होतात. आर्थिक अहवाल, रोख व्यवस्थापन, ट्रेझरी, पेरोल, डिजिटल व्यवहार आणि आर्थिक नियोजन यांसारख्या सुविधांची मागणी वाढते.
त्यामुळे पतसंस्थांनी व्यवसायाच्या प्रत्येक टप्प्यासाठी स्वतंत्र आणि योग्य वित्तीय उत्पादने तयार करणे गरजेचे आहे.
उपलब्ध माहितीनुसार, २८ टक्के सूक्ष्म व लघु व्यवसाय पतसंस्था किंवा सामुदायिक बँकेला आपली प्राथमिक वित्तीय संस्था मानतात. मात्र निम्न मध्यम बाजारपेठेतील व्यवसायांमध्ये हा आकडा १२ टक्क्यांपर्यंत कमी होतो.
यावरून व्यवसाय जसजसा मोठा होतो, तसतसे त्याच्या वाढत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी तो इतर वित्तीय संस्थांकडे वळू शकतो, असे दिसते. त्यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यावर जोडलेला व्यवसाय ग्राहक टिकवून ठेवण्यासाठी पतसंस्थांनी त्याच्या वाढीसोबत स्वतःच्या सेवांचीही वाढ करणे आवश्यक आहे.
लघु व मध्यम उद्योगांना दीर्घकाळ जोडून ठेवण्यासाठी पतसंस्थांनी जलद कर्जपुरवठा, सक्षम डिजिटल बँकिंग, आधुनिक पेमेंट सुविधा, आकर्षक व्यावसायिक क्रेडिट कार्ड, मजबूत सायबर सुरक्षा, आर्थिक अहवाल आणि रोख व्यवस्थापन सेवा यावर भर देणे आवश्यक आहे.
थोडक्यात, लघु व्यवसाय हा आजचा छोटा ग्राहक असला तरी उद्याचा मोठा व्यावसायिक सदस्य ठरू शकतो. त्याच्या वाढीच्या प्रत्येक टप्प्यावर योग्य आर्थिक साथ देणे हे भारतीय पतसंस्थांच्या व्यवसायवाढीसाठी निर्णायक ठरणार आहे.