लघु आणि मध्यम उद्योगांना (SMBs) व्यवसायासाठी आवश्यक असलेल्या सर्व आर्थिक सेवा एकाच ठिकाणी मिळाव्यात, अशी अपेक्षा वाढत आहे. चालू खाते एका बँकेत, पेमेंट सेवा दुसऱ्या संस्थेकडे, इनव्हॉइसिंगसाठी स्वतंत्र फिनटेक प्लॅटफॉर्म आणि कर्जासाठी वेगळा वित्तीय सेवा पुरवठादार अशा पद्धतीने अनेक उद्योगांना कामकाज करावे लागत आहे. या विखुरलेल्या आर्थिक व्यवस्थेमुळे व्यावसायिकांची गुंतागुंत वाढत असली, तरी सहकारी पतसंस्थांसाठी ग्राहकांशी अधिक दृढ संबंध निर्माण करण्याची मोठी संधी उपलब्ध होत आहे.
स्मार्ट बँकिंग म्हणजे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून बँकिंग आणि आर्थिक सेवा अधिक सुलभ, जलद व सोयीस्कर पद्धतीने उपलब्ध करून देणे. यामध्ये डिजिटल पेमेंट, मोबाईल बँकिंग, ऑनलाइन व्यवहार, कर्जसेवा आणि आर्थिक व्यवस्थापनासाठी तंत्रज्ञानाधारित सुविधांचा समावेश होतो.
स्मार्ट बँकिंगमुळे ग्राहकांना प्रत्येक व्यवहारासाठी प्रत्यक्ष शाखेत जाण्याची गरज कमी होते. त्याचबरोबर वित्तीय संस्थांना व्यवहारांचे व्यवस्थापन, ग्राहकसेवा आणि दैनंदिन कामकाज अधिक कार्यक्षमतेने हाताळता येते.
लघु आणि मध्यम उद्योगांना इनव्हॉइसिंग, बिल भरणे, ग्राहकांकडून पैसे स्वीकारणे, विक्रेत्यांना देयके देणे, रोख प्रवाहाचे व्यवस्थापन करणे आणि कर्ज मिळवणे यांसाठी वेगवेगळ्या प्रणालींचा वापर करावा लागतो. त्यामुळे वेळ आणि खर्च वाढण्याबरोबरच व्यवसायाच्या एकूण आर्थिक स्थितीचे आकलन करणेही कठीण होते.
याचा परिणाम वित्तीय संस्थांवरही होतो. एखाद्या पतसंस्थेकडे उद्योगाचे चालू खाते असले, तरी त्याचे बहुतांश व्यवहार दुसऱ्या प्लॅटफॉर्मवरून होत असतील, तर त्या संस्थेला ग्राहकाच्या आर्थिक गरजा आणि व्यवहारांची पुरेशी माहिती मिळत नाही. परिणामी, ठेवी, पेमेंट व्यवहार आणि व्यावसायिक संबंधांचा विस्तार करण्याच्या संधी मर्यादित राहू शकतात.
लघु आणि मध्यम उद्योगांच्या दैनंदिन कामकाजात पेमेंट सेवांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ग्राहकांकडून रक्कम स्वीकारणे, पुरवठादारांना पैसे देणे, निधी हस्तांतरित करणे आणि उपलब्ध रोख रकमेचे नियोजन करणे या नियमित गरजा आहेत.
या सर्व गरजांसाठी सोयीस्कर सेवा उपलब्ध करून देणाऱ्या वित्तीय संस्थेला व्यवसायाच्या कामकाजाची अधिक चांगली समज मिळू शकते. त्यातून ग्राहकांचा सहभाग वाढवणे, ठेवी आकर्षित करणे आणि दीर्घकालीन आर्थिक संबंध मजबूत करणे शक्य होते.
फिनटेक कंपन्यांनीही याच संधीचा फायदा घेतला आहे. त्यांनी पारंपरिक बँकिंग व्यवस्थेला थेट पर्याय देण्याऐवजी पेमेंट, इनव्हॉइसिंग किंवा आर्थिक व्यवस्थापनातील विशिष्ट समस्या सोडवण्यावर लक्ष केंद्रित केले. कालांतराने या सेवांमुळे त्यांचा ग्राहकांच्या आर्थिक व्यवहारांमधील सहभाग वाढला.
लघु उद्योगांच्या बदलत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पतसंस्थांनी केवळ डिजिटल बँकिंगपुरते मर्यादित न राहता व्यावसायिक बँकिंग सेवांचा विस्तार करण्याची गरज आहे. पेमेंट स्वीकारणे व पाठवणे, ग्राहकांना इनव्हॉइस देणे, विक्रेत्यांची देयके व्यवस्थापित करणे, रोख प्रवाहाची माहिती मिळवणे आणि वित्तपुरवठ्याच्या सुविधा उपलब्ध करणे यांसारख्या सेवांना महत्त्व प्राप्त होत आहे.
या सर्व सुविधा स्वतः विकसित करणे प्रत्येक पतसंस्थेला शक्य होईलच असे नाही. अशा वेळी योग्य फिनटेक कंपन्यांशी भागीदारी करून आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करता येऊ शकतो. यामुळे तंत्रज्ञानविषयक क्षमता वाढवतानाच पतसंस्थांना स्वतःचा ब्रँड, सभासदांशी असलेले नाते आणि वैयक्तिक सेवेचे वैशिष्ट्य टिकवता येईल.
राष्ट्रीय स्तरावरील बँका मोठ्या व्याप्तीच्या जोरावर, तर फिनटेक कंपन्या तंत्रज्ञान आणि वापरातील सुलभतेच्या जोरावर स्पर्धा करतात. पतसंस्थांकडे मात्र स्थानिक बाजारपेठेचे ज्ञान, ग्राहकांशी थेट संपर्क आणि विश्वासार्ह संबंध ही महत्त्वाची बलस्थाने आहेत. आधुनिक आर्थिक सुविधांची जोड मिळाल्यास या बलस्थानांचा अधिक प्रभावी वापर करता येईल.
पतसंस्थांसाठी या धोरणाचे महत्त्व केवळ सध्याच्या व्यावसायिक ग्राहकांपुरते मर्यादित नाही. आज वैयक्तिक खाते असलेला तरुण ग्राहक भविष्यात स्वतःचा व्यवसाय सुरू करू शकतो. त्यावेळी त्याच्या बदलत्या आर्थिक गरजांनुसार सेवा देणाऱ्या संस्थेशी त्याचे नाते कायम राहण्याची शक्यता असते.
वैयक्तिक खात्यापासून सुरू झालेला संबंध पुढे व्यावसायिक खाते, पेमेंट सेवा, ठेवी, कर्जपुरवठा, वेतन व्यवस्थापन आणि रोख रकमेच्या नियोजनापर्यंत विस्तारू शकतो. मात्र, ग्राहकाने आपले बहुतांश आर्थिक व्यवहार अन्य संस्थांकडे वळवल्यानंतर त्याला पुन्हा जोडणे अधिक कठीण ठरू शकते.
त्यामुळे ग्राहकांच्या गरजा बदलत असताना त्यांना योग्य आर्थिक सुविधा उपलब्ध करून देणे, हे पतसंस्थांसाठी दीर्घकालीन संबंध निर्माण करण्याचे महत्त्वाचे साधन ठरू शकते.
लघु आणि मध्यम उद्योग आपल्या व्यवसायाचे कामकाज अधिक सुलभ करणाऱ्या सेवा पुरवठादारांना प्राधान्य देत आहेत. त्यामुळे पतसंस्थांनी केवळ नवीन व्यावसायिक खाती उघडण्यावर लक्ष केंद्रित न करता उद्योगांच्या दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांमध्ये सक्रिय भूमिका घेणे आवश्यक आहे.
यासाठी विश्वासार्ह सेवा, स्थानिक गरजांची जाण, वैयक्तिक मार्गदर्शन आणि आधुनिक पेमेंट व आर्थिक व्यवस्थापन सुविधा यांचा एकत्रित विचार करावा लागेल. योग्य तंत्रज्ञान भागीदारी आणि व्यावसायिक बँकिंग सेवांचा विस्तार यामुळे पतसंस्थांना लघु उद्योगांच्या वाढीसोबत स्वतःचे आर्थिक संबंधही विस्तारता येऊ शकतात.
एकूणच, लघु आणि मध्यम उद्योगांना सर्वसमावेशक आर्थिक सेवा देणे ही पतसंस्थांसाठी व्यवसायवाढीची महत्त्वाची संधी आहे. फिनटेक कंपन्यांची नक्कल करण्याऐवजी विश्वास, स्थानिक संबंध आणि वैयक्तिक सेवेच्या बळावर आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देणे, हा या संधीचा लाभ घेण्याचा प्रभावी मार्ग ठरू शकतो.