सहकारी बँकिंग, रोबो व AI प्रणालीने सुरक्षित करा ; तज्ज्ञ अशोक कुमार तिवारींचे मत!

लखनौ : लखनौ येथे नुकतीच 'सहकारी बँकिंग शिखर परिषद २०२६' पार पडली. या परिषदेत सहकारी बँकिंग क्षेत्राच्या सद्यस्थितीवर आणि भविष्यातील आव्हानांवर सखोल मंथन झाले. या मंथनातून एक गोष्ट प्रकर्षाने समोर आली ती म्हणजे नागरी सहकारी बँकांना जर स्पर्धेत टिकून राहायचे असेल आणि ग्राहकांचा विश्वास टिकवायचा असेल, तर त्यांना पारंपरिक बँकिंगच्या चौकटीबाहेर पडून सायबर सुरक्षा, आयटी प्रशासन आणि तंत्रज्ञानाचा सुरक्षित वापर यावर तातडीने लक्ष केंद्रित करावे लागेल.

• या परिषदेत वसई विकास सहकारी बँक लिमिटेडचे (VVSB) मुख्य माहिती सुरक्षा अधिकारी (CISO) अशोक कुमार तिवारी यांनी मांडलेले विचार संपूर्ण सहकारी बँकिंग क्षेत्रासाठी उपयुक्त आहेत. त्यांनी नागरी सहकारी संस्थांमध्ये 'एआय गव्हर्नन्स' (AI Governance) आणि 'एआय सिक्युरिटी गव्हर्नन्स' लागू करण्याची विशेष मागणी केली

अशोक कुमार तिवारी यांनी आपल्या भाषणात एक अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा उपस्थित केला. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) CSITE ऑडिटकडे बँका सहसा 'फक्त एक कायदेशीर औपचारिकता' किंवा 'नियम पाळायचे म्हणून करायचे काम' या दृष्टीने पाहतात. तिवारी यांच्या मते हा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज आहे.

आज बँका मोठ्या प्रमाणावर डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि थर्ड-पार्टी (तृतीय-पक्ष) सेवा प्रदात्यांवर अवलंबून आहेत. अशा वेळी व्हेंडर रिस्क मॅनेजमेंट (विक्रेता जोखीम व्यवस्थापन), डेटा गव्हर्नन्स आणि सायबर सुरक्षेचे चोवीस तास निरीक्षण करणे ही चैन नसून गरज बनली आहे.

बँकिंग क्षेत्र झपाट्याने बदलत असताना कायदेशीर आणि तांत्रिक आव्हानेही वाढत आहेत. आगामी काळात बँकांसाठी खालील मुद्दे सर्वात महत्त्वाचे लक्ष केंद्र (Focus Areas) बनतील:

• डीपीडीपी कायदा २०२३ (DPDP Act): डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायद्याचे पालन करणे प्रत्येक बँकेसाठी बंधनकारक आहे. ग्राहकांच्या डेटाची सुरक्षा ही सर्वोच्च प्राथमिकता असावी लागेल.

• एआय आणि एआय सिक्युरिटी गव्हर्नन्स: बँकिंग व्यवहारात आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्सचा (AI) वापर वाढत असताना, त्याचा गैरवापर रोखण्यासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी 'एआय गव्हर्नन्स'ची चौकट आखणे गरजेचे आहे.

• कुशल मनुष्यबळाची कमतरता: सहकारी बँकिंग क्षेत्रासमोर सध्या सर्वात मोठे संकट कोणते असेल, तर ते म्हणजे कुशल आयटी आणि सायबर सुरक्षा व्यावसायिकांची (Skilled IT & Cyber Security Professionals) असलेली तीव्र टंचाई. या क्षेत्राकडे गुणवान तरुणांना आकर्षित करणे हे एक मोठे आव्हान आहे.

तांत्रिक परिवर्तनाच्या (Technology Transformation) शर्यतीत नागरी सहकारी बँकाही मागे नाहीत, हे वसई विकास सहकारी बँकेने सिद्ध करून दाखवले आहे. बँकेने सायबर सुरक्षा आणि डिजिटल बँकिंगमध्ये केवळ गुंतवणूकच केली नाही, तर 'एआय-सक्षम रोबोटिक्स लॉकर सिस्टीम' (AI-enabled Robotics Locker System) सारखे अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणून ग्राहकांना सुरक्षिततेचा एक नवा अनुभव दिला आहे.

वसई विकास सहकारी बँकेला नुकतेच मिळालेले पुरस्कार हे दर्शवतात की, जर योग्य नेतृत्व आणि तांत्रिक दूरदृष्टी असेल तर सहकारी बँकाही कॉर्पोरेट बँकांच्या तोडीस तोड काम करू शकतात. लखनौ परिषदेतील तिवारी यांचे वक्तव्य हा केवळ एका बँकेचा सल्ला नसून संपूर्ण सहकारी बँकिंग क्षेत्रासाठी प्रत्यक्षात आणलेले मार्गदर्शक तत्त्व आहे. जोखीम व्यवस्थापन आणि सायबर सुरक्षेच्या बाबतीत 'भविष्यासाठी सज्ज' (Future-Ready) राहणे, हाच आता नागरी सहकारी बँकांच्या अस्तित्वाचा आणि प्रगतीचा एकमेव महामार्ग आहे.