बँकिंग क्षेत्रात मोठ्या वित्तीय संस्थांच्या तुलनेत लहान बँका आणि सहकारी वित्तीय संस्थांसमोर नफ्याचे प्रमाण टिकवून ठेवण्याचे आव्हान अधिक गंभीर बनत आहे. ठेवींवरील व्याजाचा वाढता खर्च, कर्जवितरणातील स्पर्धा, अनुपालनासाठी वाढणारा खर्च आणि कुशल मनुष्यबळाची मर्यादित उपलब्धता यामुळे अनेक संस्थांच्या आर्थिक गणितावर परिणाम होत आहे. अशा परिस्थितीत केवळ व्यवसायाचा विस्तार करून नफा वाढवणे शक्य नसून, उपलब्ध संसाधनांचा अधिक कार्यक्षम वापर करणे आवश्यक बनले आहे.
विशेषतः नागरी सहकारी बँका, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर हा नफावाढीचा महत्त्वाचा पर्याय ठरू शकतो. पूर्वी मोठ्या बँकांपुरत्या मर्यादित असलेल्या अत्याधुनिक डिजिटल सुविधा आता मॉड्युलर तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्म, क्लाउड सेवा आणि विविध तंत्रज्ञान भागीदारींच्या माध्यमातून लहान संस्थांनाही उपलब्ध होत आहेत. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक न करता आवश्यकतेनुसार डिजिटल सुविधा स्वीकारण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
अमेरिकेतील बँकिंग तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अट्यून (ATTUNE) या कंपनीचे सीईओ ए. के. पटेल यांच्या मते, बँकांनी वारंवार करावी लागणारी कामे स्वयंचलित केली आणि ग्राहकांशी संबंधित प्रक्रिया अधिक सुलभ केल्या, तर नफ्याच्या गणितात सकारात्मक बदल घडू शकतो. या पार्श्वभूमीवर लहान बँकांच्या कार्यक्षमतेत आणि नफ्यात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानाधारित उपाययोजना पुढे येत आहेत.
लहान सहकारी बँकांमध्ये खाते उघडणे, कर्ज अर्जांची छाननी, कागदपत्रांची पडताळणी, व्यवहारांची नोंद, ग्राहकांच्या तक्रारींचे व्यवस्थापन आणि विविध अहवाल तयार करणे यांसारख्या अनेक प्रक्रियांमध्ये कर्मचाऱ्यांचा मोठा वेळ खर्च होतो. यातील अनेक कामे नियमांनुसार आणि ठरावीक पद्धतीने वारंवार केली जातात. त्यामुळे अशा कामांसाठी ऑटोमेशनचा वापर केल्यास मनुष्यबळावरील अतिरिक्त भार कमी करता येऊ शकतो.
रोबोटिक प्रोसेस ऑटोमेशन (RPA) हे यासाठी उपयुक्त तंत्रज्ञान आहे. याच्या मदतीने वारंवार होणाऱ्या आणि नियमांवर आधारित कामांचे स्वयंचलित व्यवस्थापन करता येते. विद्यमान बँकिंग प्रणालीमध्ये मोठे बदल न करता विविध सॉफ्टवेअर प्रणालींमधील माहितीची देवाणघेवाण, डेटा नोंदणी आणि कार्यप्रवाहांचे व्यवस्थापन करणे शक्य होते.
त्याचप्रमाणे, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित चॅटबॉट आणि नॉलेज हबच्या माध्यमातून कर्मचाऱ्यांना आवश्यक माहिती त्वरित उपलब्ध करून देता येते. यामुळे अंतर्गत कामकाजातील विलंब कमी होऊन कर्मचारी अधिक महत्त्वाच्या ग्राहक सेवा आणि निर्णयप्रक्रियेवर लक्ष केंद्रित करू शकतात.
क्लाउड तंत्रज्ञान, एपीआय (API) आधारित प्रणाली आणि डिजिटल ऑनबोर्डिंग यांचाही यात महत्त्वाचा वाटा आहे. ग्राहकांची संख्या किंवा व्यवहार वाढले तरी प्रत्येक वेळी कर्मचाऱ्यांची संख्या वाढवण्याची गरज कमी होऊ शकते. परिणामी, प्रति खाते खर्च आणि प्रति कर्ज व्यवहाराचा खर्च नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते.
मात्र, सहकारी बँकांनी अशा सुविधा स्वीकारताना माहितीची सुरक्षितता, सायबर सुरक्षा, प्रणालींचे ऑडिट, डेटा गोपनीयता आणि नियामक अनुपालन यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
बँकांकडे त्यांच्या ग्राहकांबाबत मोठ्या प्रमाणात माहिती उपलब्ध असते. ग्राहकांकडे असलेली खाती, ठेवींचे स्वरूप, कर्ज व्यवहार, डिजिटल व्यवहारांची वारंवारता आणि विविध बँकिंग सेवांचा वापर यांचा अभ्यास केल्यास व्यवसायवाढीसाठी अनेक संधी शोधता येतात. मात्र, अनेक संस्था या माहितीचा वापर केवळ दैनंदिन व्यवहार आणि अहवाल तयार करण्यापुरताच करतात.
डेटा अ‍ॅनालिटिक्सच्या मदतीने विद्यमान ग्राहकांच्या आर्थिक गरजा समजून घेऊन त्यांना योग्य बँकिंग उत्पादने सुचवता येतात. उदाहरणार्थ, बचत खाते असलेल्या ग्राहकाला मुदत ठेव, आवर्ती ठेव किंवा योग्य कर्ज योजनेची माहिती देता येते. नियमित कर्जफेड करणाऱ्या ग्राहकांना त्यांच्या पात्रतेनुसार नवीन कर्ज सुविधांची माहिती देता येऊ शकते.
यामुळे क्रॉस-सेलिंगच्या संधी वाढतात. म्हणजेच, विद्यमान ग्राहकांना त्यांच्या गरजेनुसार बँकेची अतिरिक्त उत्पादने आणि सेवा उपलब्ध करून देता येतात. याचा फायदा नवीन ग्राहक मिळवण्यावरील खर्च कमी करण्यात आणि प्रत्येक ग्राहकाकडून मिळणारा महसूल वाढवण्यात होऊ शकतो.
ग्राहक गळती रोखण्यासाठीही डेटा विश्लेषण महत्त्वाचे ठरते. एखाद्या ग्राहकाच्या खात्यातील व्यवहार अचानक कमी होणे, ठेवींची रक्कम सातत्याने कमी होणे किंवा डिजिटल सेवांचा वापर थांबणे यांसारख्या बदलांमधून ग्राहकांच्या बदलत्या वर्तनाचे संकेत मिळू शकतात. अशा संकेतांचे विश्लेषण करून बँक वेळेत ग्राहकांशी संपर्क साधू शकते आणि त्यांच्या गरजा समजून घेऊ शकते.
नागरी सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी हा दृष्टिकोन विशेष महत्त्वाचा आहे. कारण त्यांचा व्यवसाय स्थानिक ग्राहकांशी असलेल्या विश्वासार्ह संबंधांवर आधारित असतो. डिजिटल माहितीचे विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष वैयक्तिक संवाद यांची सांगड घातल्यास ग्राहकांशी असलेले संबंध अधिक दृढ करता येऊ शकतात.
याशिवाय, स्थानिक व्यावसायिक, लघुउद्योजक, व्यापारी आणि स्वयंरोजगार करणाऱ्या व्यक्तींच्या गरजांचा अभ्यास करून संभाव्य कर्जदार आणि ठेवीदार ओळखता येऊ शकतात. त्यामुळे विपणन मोहिमांवरील खर्च अधिक परिणामकारकपणे वापरता येतो.
आजच्या स्पर्धात्मक बँकिंग वातावरणात ग्राहकांना केवळ चांगला व्याजदर किंवा आकर्षक योजना अपेक्षित नसतात, तर जलद आणि सुलभ सेवा देखील महत्त्वाची वाटते. विशेषतः कर्जासाठी अर्ज केल्यानंतर दीर्घकाळ प्रतीक्षा करावी लागल्यास ग्राहक अन्य वित्तीय संस्थांकडे वळण्याची शक्यता वाढते.
त्यामुळे कर्ज अर्जापासून मंजुरीपर्यंतची प्रक्रिया डिजिटल आणि सुव्यवस्थित करणे आवश्यक बनले आहे. डिजिटल लोन पोर्टलच्या माध्यमातून कर्ज अर्ज स्वीकारणे, आवश्यक कागदपत्रे जमा करणे, अर्जाची स्थिती तपासणे आणि संबंधित विभागांकडे अर्ज पाठवणे या प्रक्रिया अधिक सुलभ करता येतात.
मुख्य बँकिंग प्रणालीशी (CBS) एकात्मिक असलेल्या डिजिटल कर्जप्रणालीमुळे माहितीची पुनर्नोंदणी कमी होते. कर्ज अर्जांची छाननी, कागदपत्रांची उपलब्धता आणि प्रकरणांचा पाठपुरावा अधिक वेगाने करता येतो. परिणामी, कर्मचाऱ्यांचा वेळ वाचतो आणि कमी मनुष्यबळात अधिक कर्ज अर्ज हाताळणे शक्य होते.
याचा परिणाम केवळ खर्च कमी होण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. ग्राहकांना वेळेत प्रतिसाद मिळाल्यास कर्ज व्यवहार पूर्ण होण्याचे प्रमाण वाढू शकते. विशेषतः गृहकर्ज, वाहनकर्ज, व्यावसायिक कर्ज आणि लघुउद्योग कर्ज यांसारख्या स्पर्धात्मक क्षेत्रांत जलद सेवा हा व्यवसाय मिळवण्याचा महत्त्वाचा घटक ठरतो.
व्यावसायिक ग्राहकांच्या नोंदणी प्रक्रियेतही डिजिटल प्रणालींचा फायदा होतो. नवीन व्यावसायिक खाते उघडणे, आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी आणि खाते सक्रिय करणे या प्रक्रिया सुलभ झाल्यास ग्राहकांचा सुरुवातीचा अनुभव सुधारतो. त्यामुळे नवीन ग्राहक जोडणे आणि त्यांच्याशी दीर्घकालीन व्यावसायिक संबंध निर्माण करणे सोपे होते.
मात्र, डिजिटल कर्जप्रक्रियेमुळे पतजोखीम मूल्यांकन, कर्ज मंजुरीचे अधिकार, आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी आणि मानवी देखरेख यांचे महत्त्व कमी होत नाही. तंत्रज्ञानाचा वापर विद्यमान पतधोरणे आणि नियामक नियमांच्या चौकटीतच करणे आवश्यक आहे.
तंत्रज्ञानाचा वापर म्हणजे कर्मचाऱ्यांची संख्या कमी करणे, असा मर्यादित दृष्टिकोन ठेवण्याऐवजी उपलब्ध मनुष्यबळाचा अधिक परिणामकारक वापर करणे आवश्यक आहे. नियमित आणि पुनरावृत्तीची कामे स्वयंचलित झाल्यास कर्मचारी ग्राहकांशी संवाद, व्यवसायवाढ, कर्जवसुली आणि आर्थिक सल्ला अशा अधिक महत्त्वाच्या कामांसाठी वेळ देऊ शकतात.
यामुळे व्यवहारकेंद्रित बँकिंगकडून संबंधकेंद्रित बँकिंगकडे वाटचाल करता येते. विशेषतः सहकारी बँकांच्या बाबतीत स्थानिक ग्राहकांशी असलेला वैयक्तिक संपर्क आणि विश्वास ही मोठी ताकद आहे. तंत्रज्ञानामुळे ही ताकद कमी होण्याऐवजी अधिक प्रभावी होणे आवश्यक आहे.
लहान बँकांसमोरील नफ्याचे आव्हान केवळ उत्पन्न वाढवून सोडवता येणार नाही. त्यासाठी परिचालन खर्चावर नियंत्रण, ग्राहक टिकवून ठेवणे, विद्यमान ग्राहकांकडून व्यवसायवाढ आणि कर्जप्रक्रियेतील कार्यक्षमता या सर्व बाबींवर एकत्रितपणे काम करावे लागेल.
नागरी सहकारी बँका आणि पतसंस्थांनी तंत्रज्ञान स्वीकारताना सर्व प्रक्रिया एकाच वेळी बदलण्याऐवजी सर्वाधिक खर्चिक आणि वेळखाऊ कामांची ओळख करून सुरुवात करणे अधिक योग्य ठरेल. प्रत्येक तंत्रज्ञान प्रकल्पातून किती खर्च वाचला, किती नवीन ग्राहक जोडले गेले, कर्जप्रक्रियेचा कालावधी किती कमी झाला आणि ग्राहक टिकवून ठेवण्याचे प्रमाण किती सुधारले, याचे मोजमाप करणे आवश्यक आहे.
मोठ्या बँकांकडे आर्थिक आणि तांत्रिक संसाधनांचे प्रमाण अधिक असले, तरी लहान सहकारी बँकांकडे स्थानिक बाजारपेठेची समज, ग्राहकांशी थेट संपर्क आणि विश्वासाचे मजबूत नाते आहे. या पारंपरिक ताकदीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड दिल्यास स्पर्धात्मक क्षमता वाढवता येऊ शकते.
एकंदरीत, ऑटोमेशन, ग्राहक डेटा विश्लेषण आणि डिजिटल कर्जप्रक्रिया या तीन उपाययोजना लहान सहकारी बँकांच्या नफावाढीसाठी महत्त्वाच्या ठरू शकतात. भविष्यात बँकिंग क्षेत्रात यशस्वी ठरणाऱ्या संस्था केवळ मोठ्या असतीलच असे नाही, तर उपलब्ध संसाधनांचा सर्वाधिक कार्यक्षम वापर करणाऱ्या संस्थाही स्पर्धेत आघाडी घेऊ शकतील.