नागरी सहकारी बँकांसाठी रिझर्व्ह बँकेचे 'मिशन सक्षम'; कॉसमॉस बँकेत प्रशिक्षण संपन्न!

भारतीय अर्थव्यवस्थेचा आणि प्रामुख्याने ग्रामीण व निमशहरी भागातील सर्वसामान्य जनतेचा आर्थिक कणा असलेल्या नागरी सहकारी बँकांना (UCBs) आधुनिक, सुरक्षित आणि अधिक पारदर्शक बनवण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) एक अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. रिझर्व्ह बँकेच्या वतीने ‘मिशन सक्षम’ हा महत्त्वाकांक्षी उपक्रम हाती घेण्यात आला असून, याचा भाग म्हणून पुणे येथे एका व्यापक प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे यशस्वी आयोजन करण्यात आले.

सध्याच्या वेगाने बदलणाऱ्या डिजिटल युगात नागरी सहकारी बँकांसमोर प्रशासन (Governance), जोखीम व्यवस्थापन (Risk Management) आणि सायबर सुरक्षेची मोठी आव्हाने आहेत. या पार्श्वभूमीवर, बँकांच्या कार्यप्रणालीतील त्रुटी दूर करून त्यांच्या विकासाचा पुढील टप्पा सुरक्षित करणे, हा ‘मिशन सक्षम’चा मुख्य उद्देश आहे.

पुण्यातील अग्रगण्य असणाऱ्या कॉसमॉस को-ऑप बँक लि. च्या सहकार सभागृहात १७ जुलै २०२६ रोजी हा प्रशिक्षण कार्यक्रम पार पडला. नागरी सहकारी बँकांचे संचालक, मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEOs) आणि वरिष्ठ अधिकारी यांच्यातील कौशल्य व निर्णयक्षमता वाढवण्यासाठी या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. पुणे जिल्ह्यातील तब्बल ४५ नागरी सहकारी बँकांमधील १८० हून अधिक अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, संचालक, व्यवस्थापकीय संचालक आणि वरिष्ठ बँक अधिकाऱ्यांनी यात सक्रिय सहभाग घेतला.

दिवसभर चाललेल्या या प्रशिक्षण सत्रात रिझर्व्ह बँकेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी वेगवेगळ्या तांत्रिक आणि व्यावहारिक विषयांवर उपस्थितांना मार्गदर्शन केले:

• सुशासन आणि संचालक मंडळाची भूमिका: सत्राची सुरुवात करताना रिझर्व्ह बँकेचे उपमहाव्यवस्थापक श्री. पवन कुमार पंडीत यांनी 'सुशासनाच्या (Good Governance) माध्यमातून संचालक मंडळाची परिणामकारकता वाढविणे' यावर प्रकाश टाकला. बँकांची शाश्वत वाढ ही सुयोग्य निर्णय क्षमता, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्वावरच अवलंबून असते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

• जोखीम देखरेख व लवचिकता: उपमहाव्यवस्थापक श्री. मनीष कुमार यांनी संवेदनशील बँकिंगसाठी 'आश्वासक आणि जोखीम देखरेख भक्कम करणे' या विषयावर माहिती दिली. बँकेची संस्थात्मक लवचिकता वाढवण्यासाठी जोखीमीचे आधीच आकलन करून त्यावर सक्रिय देखरेख ठेवणे किती गरजेचे आहे, हे त्यांनी अधोरेखित केले.

• क्रेडिट रिस्क कल्चर: सीएबी (CAB), पुणे येथील उपमहाव्यवस्थापक आणि एम.ओ.एफ श्री. अभिषेक कुमार यांनी बँकांमध्ये एक भक्कम अशी 'क्रेडिट रिस्क कल्चर' निर्माण करण्यावर भर दिला.

• केवायसी आणि अँटी मनी लाँडरिंग: वाढत्या डिजिटल वातावरणात ग्राहकांची सुरक्षा आणि बँकांचे हित जपण्यासाठी श्रीमती माला शिरीष लाल (उपमहाव्यवस्थापक, सीएबी, पुणे) यांनी 'कस्टमर ड्यू डिलिजन्स' या विषयावर मार्गदर्शन केले. त्यांनी बँकांना 'नो युअर कस्टमर' (KYC) प्रक्रिया आणि अँटी मनी लाँडरिंगच्या नियमांचे काटेकोर पालन करण्याचे व्यावहारिक उपाय सुचवले.

• सायबर धोके आणि नियामक आव्हाने: आगामी काळातील सायबर धोके आणि आरबीआयची नियामक मार्गदर्शक तत्वे यावर महाव्यवस्थापक श्री. के. सुरेशकुमार यांनी सत्र घेतले. सायबर हल्ल्यांपासून बँकांचा आणि ग्राहकांचा डेटा सुरक्षित ठेवण्यासाठी नियमित तांत्रिक अद्ययावतीकरण (Technical Updates) अनिवार्य असल्याचे त्यांनी सांगितले.

नागरी सहकारी बँका या थेट तळागाळातील लोकांशी जोडलेल्या असतात. मात्र, गेल्या काही वर्षांत अपुरे तंत्रज्ञान, सायबर हल्ले आणि अंतर्गत प्रशासनातील त्रुटींमुळे या क्षेत्राला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला आहे. रिझर्व्ह बँकेचे 'मिशन सक्षम' हे केवळ एक प्रशिक्षण नसून सहकार क्षेत्राचे शुद्धीकरण आणि आधुनिकतेकडे टाकलेले पाऊल आहे. कॉसमॉस बँकेच्या सहकार्याने आयोजित केलेला हा उपक्रम आरबीआयची सहकारी बँकिंग क्षेत्राप्रती असलेली वचनबद्धता अधोरेखित करतो. जर या बँकांनी आरबीआयच्या या मार्गदर्शक तत्त्वांचे तंतोतंत पालन केले, तर आगामी काळात ग्राहकांचा सहकारी बँकांवरील विश्वास अधिक दृढ होईल यात शंका नाही.