मुंबई: भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी मंगळवारी नागरी सहकारी बँकिंग (UCB) क्षेत्रासाठी 'मिशन सक्षम' (Sahakari Bank Capacity Building) या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमाचा शुभारंभ केला. या देशव्यापी अभियानांतर्गत १.४ लाख बँक कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण देऊन या क्षेत्राचे प्रशासन, अनुपालन (Compliance) आणि कार्यात्मक लवचिकता अधिक मजबूत करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
'सक्षम' म्हणजे कौशल्य वृद्धी किंवा सक्षम बनवणे. रिझर्व्ह बँकेने ६ फेब्रुवारी २०२६ च्या पतधोरणादरम्यान या उपक्रमाची घोषणा केली होती. हा एक 'मिशन-मोड' उपक्रम असून, याद्वारे संपूर्ण भारतातील नागरी सहकारी बँकांमधील मनुष्यबळ प्रशिक्षित केले जाणार आहे.
प्रशिक्षणाचे स्वरूप:
लक्ष्यित गट: बँकांचे संचालक मंडळ सदस्य, वरिष्ठ व्यवस्थापन, जोखीम आणि लेखापरीक्षण (Audit) विभागाचे प्रमुख, तसेच आयटी आणि इतर महत्त्वाच्या विभागातील कर्मचारी.
प्रशिक्षण पद्धती: प्रत्यक्ष प्रशिक्षण सत्रांसोबतच आधुनिक ई-लर्निंग कोर्सेसचाही यात समावेश असेल.
प्रादेशिक भाषा: जास्तीत जास्त कर्मचाऱ्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी हे प्रशिक्षण प्रादेशिक भाषांमध्ये उपलब्ध करून देण्याचा रिझर्व्ह बँकेचा प्रयत्न राहणार आहे.
हे अभियान केवळ रिझर्व्ह बँकेने लादलेले नसून, ते यूसीबींच्या 'अंब्रेला ऑर्गनायझेशन' (NUCFDC) आणि राष्ट्रीय तसेच राज्य सहकारी महासंघांशी सविस्तर चर्चा करून तयार करण्यात आले आहे. यामुळे या क्षेत्राच्या तळागाळातील गरजा लक्षात घेऊन प्रशिक्षणाची आखणी केली गेली आहे.
रिझर्व्ह बँकेने स्पष्ट केले की, नागरी सहकारी बँकांच्या वाढीचा पुढचा टप्पा हा पूर्णपणे त्यांच्या तांत्रिक क्षमतेवर आणि कार्यपद्धतीतील पारदर्शकतेवर अवलंबून आहे. 'मिशन सक्षम'मुळे खालील बदल अपेक्षित आहेत:
१. व्यवस्थापकीय सुधारणा: बँकांच्या धोरणात्मक निर्णयांमध्ये अधिक व्यावसायिकता येईल.
२. अनुपालन संस्कृती: रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांचे तंतोतंत पालन करण्याची क्षमता वाढेल.
३. जोखीम व्यवस्थापन: वाढत्या सायबर फसवणुकीच्या काळात आयटी आणि सुरक्षितता अधिक मजबूत होईल.
रिझर्व्ह बँकेच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, 'मिशन सक्षम'चा उद्देश केवळ एकदाच प्रशिक्षण देणे हा नसून, निरंतर शिक्षणासाठी एक शाश्वत आणि स्व-पुनर्बलित (Self-reinforcing) परिसंस्था (Ecosystem) निर्माण करणे हा आहे. यामुळे वेगाने बदलणाऱ्या आर्थिक आणि तांत्रिक वातावरणात नागरी सहकारी बँका टिकून राहतील आणि त्यांचा निरोगी विकास होईल.
"यूसीबी क्षेत्राच्या प्रणालीगत स्थिरतेसाठी आणि शाश्वत वाढीसाठी कर्मचाऱ्यांची क्षमता बांधणी करणे हा या मिशनचा मुख्य गाभा आहे." - भारतीय रिझर्व्ह बँक
नागरी आणि निमशहरी भागातील लहान व्यापारी, पगारदार वर्ग आणि मध्यम उत्पन्न गटांसाठी यूसीबी या कणा आहेत. सभासद-मालकीच्या या मॉडेलला आता व्यावसायिक बँकांच्या बरोबरीने आणण्यासाठी 'मिशन सक्षम' एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरेल.
रिझर्व्ह बँकेचे हे पाऊल 'सहकारातून समृद्धी' या संकल्पनेला अधिक बळ देणारे ठरणार आहे. विशेषतः सायबर गुन्हेगारीच्या काळात अशा प्रकारच्या प्रशिक्षणाची नितांत गरज होती.
