

बँकिंग क्षेत्रात ग्राहकांची निष्ठा (Customer Loyalty) ही केवळ बचत खाते, चालू खाते किंवा कर्ज व्यवहारांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ग्राहकाची बँकेशी असलेली एकूण आर्थिक भागीदारी किती मजबूत आहे, यावर त्याची दीर्घकालीन निष्ठा अवलंबून असते. मात्र, बहुतांश बँका आजही ग्राहकांशी असलेल्या संपूर्ण नातेसंबंधांपेक्षा स्वतंत्र बँकिंग उत्पादने आणि योजनांना अधिक महत्त्व देत असल्याचे चित्र आहे. यामुळे ग्राहक टिकवून ठेवण्याच्या आणि त्यांच्याशी दीर्घकालीन संबंध निर्माण करण्याच्या संधी बँकांच्या हातातून निसटत आहेत.
एकाच बँकेकडे अनेक उत्पादने असलेल्या ग्राहकांपैकी तब्बल ७३ टक्के ग्राहकांची किमान एक आर्थिक सेवा दुसऱ्या वित्तीय संस्थेकडेही आहे. यावरून ग्राहक एकाच बँकेशी व्यवहार करत असला, तरी त्याचे संपूर्ण आर्थिक व्यवहार त्याच बँकेकडे असतीलच असे नाही, हे स्पष्ट होते. त्यामुळे ग्राहकांच्या ठेवी, कर्ज, डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड आणि इतर आर्थिक सेवांचा एकत्रित विचार करणे बँकांसाठी आवश्यक बनले आहे.
पारंपरिक बँकिंग व्यवस्थेमध्ये क्रेडिट कार्ड रिवॉर्ड्स, ठेवींवरील विशेष व्याजदर, कर्जावरील सवलती आणि खाते शुल्कमाफी अशा योजना स्वतंत्रपणे राबवल्या जातात. प्रत्येक विभाग आपापल्या उत्पादनाची विक्री आणि नवीन ग्राहक मिळवण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. मात्र, ग्राहकाने एकाच संस्थेकडे अनेक उत्पादने घेतली असतील, तर त्याला त्या संपूर्ण व्यवहाराच्या आधारे विशेष लाभ मिळतीलच असे नाही.
विशेषतः सहकारी बँका आणि नागरी सहकारी बँकांमध्ये हा मुद्दा महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या ग्राहकाचे बचत खाते, मुदतठेवी, गृहकर्ज, वाहनकर्ज आणि अन्य व्यवहार एकाच बँकेत असतानाही या सर्व व्यवहारांचा एकत्रित विचार करून त्याला विशेष सुविधा देण्याची व्यवस्था अनेक संस्थांमध्ये विकसित झालेली नाही.
यामुळे दीर्घकाळ संस्थेशी जोडलेला ग्राहक आणि नुकतेच खाते उघडलेला ग्राहक यांना अनेकदा समान स्वरूपाच्या सुविधा मिळतात. ग्राहकाच्या एकूण व्यवहारांनुसार त्याला प्राधान्य देण्याची संधी बँका गमावत आहेत.
ग्राहकांच्या सर्व आर्थिक व्यवहारांची माहिती एकाच ठिकाणी उपलब्ध नसणे, ही या समस्येतील प्रमुख अडचण आहे. वेगवेगळ्या विभागांमध्ये स्वतंत्र सॉफ्टवेअर, ग्राहक क्रमांक आणि माहिती प्रणाली असल्यामुळे ग्राहकाचे संपूर्ण आर्थिक चित्र समोर येत नाही.
यासाठी ग्राहकाची एकत्रित डिजिटल ओळख (Unified Customer Profile) तयार करणे आवश्यक आहे. या व्यवस्थेमध्ये ग्राहकाची बचत खाती, ठेवी, कर्जे, व्यवहारांचा इतिहास, खात्यांचा कालावधी आणि आर्थिक गरजा यांची माहिती एकत्रित करता येते. त्यातून ग्राहकाला कोणत्या प्रकारच्या सुविधा किंवा आर्थिक उत्पादनांची आवश्यकता आहे, हे अधिक अचूकपणे समजू शकते.
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि डेटा ॲनालिटिक्सच्या मदतीने ग्राहकांच्या व्यवहारांचे विश्लेषण करून त्यांच्यासाठी वैयक्तिक स्वरूपाच्या सेवा विकसित करता येऊ शकतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाची मुदतठेव आणि बचत खात्यातील एकत्रित शिल्लक ठरावीक मर्यादेपेक्षा जास्त असल्यास त्याला वाहनकर्जावर विशेष व्याजदर, प्रक्रिया शुल्कात सवलत किंवा अन्य बँकिंग सुविधांचा लाभ देता येऊ शकतो.
सहकारी बँका आणि पतसंस्थांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे स्थानिक पातळीवरील ग्राहकांशी असलेले विश्वासाचे नाते. अनेक ग्राहक वर्षानुवर्षे एकाच संस्थेशी जोडलेले असतात. मात्र, केवळ जुने संबंध किंवा शाखेतील वैयक्तिक ओळख यावर ग्राहकांची निष्ठा टिकून राहील, असे गृहीत धरणे आता पुरेसे ठरणार नाही.
खासगी बँका, स्मॉल फायनान्स बँका आणि फिनटेक कंपन्यांकडून आकर्षक व्याजदर, डिजिटल सुविधा आणि वैयक्तिक आर्थिक सेवा उपलब्ध करून दिल्या जात आहेत. त्यामुळे सहकारी बँका आणि पतसंस्थांनाही ग्राहकांच्या एकूण व्यवहारांवर आधारित सेवा आणि प्रोत्साहन योजना विकसित कराव्या लागतील.
यासाठी सुरुवातीला मोठ्या तंत्रज्ञान गुंतवणुकीची आवश्यकता नाही. उदाहरणार्थ, एकाच ग्राहकाच्या बचत खाते आणि मुदतठेवींची माहिती एकत्रित करून ठरावीक शिल्लक राखणाऱ्या ग्राहकांना विशेष सुविधा देता येतील. नियमित कर्जफेड करणाऱ्या ग्राहकांना पुढील कर्जासाठी प्रक्रिया शुल्कात सवलत देता येईल. तसेच, दीर्घकाळ संस्थेशी व्यवहार करणाऱ्या ग्राहकांसाठी प्राधान्य सेवा, डिजिटल व्यवहारांवर विशेष लाभ किंवा शुल्कमाफी यांसारख्या योजना राबवता येतील.
मात्र, अशा योजना राबवताना ग्राहकांची माहिती सुरक्षित ठेवणे, गोपनीयतेचे नियम पाळणे आणि लाभ देण्यासाठी पारदर्शक निकष निश्चित करणे आवश्यक आहे.
अॅक्सेंचरच्या अभ्यासानुसार, ६० टक्के ग्राहकांना त्यांच्या संपूर्ण आर्थिक व्यवहारांशी संबंधित बक्षिसे आणि सुविधा अपेक्षित आहेत; मात्र सध्या उपलब्ध असलेल्या लाभांबाबत केवळ ४५ टक्के ग्राहक समाधानी आहेत. यावरून ग्राहकांच्या अपेक्षा आणि बँकांकडून दिल्या जाणाऱ्या सुविधांमध्ये मोठी तफावत असल्याचे दिसते.
अभ्यासात असेही नमूद करण्यात आले आहे की, ग्राहकांना त्यांच्या संपूर्ण आर्थिक व्यवहारांच्या आधारे लाभ दिल्यास ते अधिक उत्पादने स्वीकारण्यास आणि आपले अधिक आर्थिक व्यवहार एकाच संस्थेकडे ठेवण्यास तयार होतात. संबंधित संशोधनानुसार, ग्राहकांना महत्त्व दिले जात असल्याची जाणीव निर्माण झाल्यास ते सरासरी १७ टक्के अधिक उत्पादने वापरतात आणि आपल्या प्राथमिक बँकेकडे ५ ते ३० टक्के अधिक आर्थिक व्यवहार वळवू शकतात.
याचा थेट फायदा सहकारी बँका आणि पतसंस्थांना होऊ शकतो. ग्राहकांची ठेवी टिकवून ठेवणे, कर्ज व्यवसाय वाढवणे, नवीन उत्पादने स्वीकारण्यास प्रोत्साहन देणे आणि ग्राहकांच्या संस्थाबदलाची शक्यता कमी करणे शक्य होऊ शकते.
बँकिंग क्षेत्रातील स्पर्धा आता केवळ व्याजदर, कर्जाच्या अटी किंवा डिजिटल सुविधांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ग्राहकाला त्याच्या संपूर्ण आर्थिक प्रवासात किती चांगली सेवा मिळते, त्याच्या गरजा किती अचूकपणे ओळखल्या जातात आणि त्याच्या संस्थेशी असलेल्या दीर्घकालीन संबंधांना किती महत्त्व दिले जाते, यावर भविष्यातील स्पर्धात्मकता अवलंबून राहणार आहे.
सहकारी बँका आणि पतसंस्थांनी ग्राहकांना केवळ खातेधारक किंवा कर्जदार म्हणून न पाहता संस्थेच्या संपूर्ण आर्थिक परिसंस्थेतील महत्त्वाचा भागीदार म्हणून पाहण्याची गरज आहे. ग्राहकांची एकत्रित माहिती, डिजिटल तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि वैयक्तिक सेवांचा योग्य वापर केल्यास ग्राहक निष्ठा वाढवण्याबरोबरच संस्थेचा व्यवसायही अधिक स्थिर आणि शाश्वत बनवता येईल.
भविष्यात यशस्वी ठरणाऱ्या वित्तीय संस्था त्या नसतील ज्या सर्वाधिक उत्पादने विकतील; तर त्या असतील ज्या आपल्या ग्राहकांशी सर्वाधिक विश्वासार्ह आणि दीर्घकालीन नातेसंबंध निर्माण करतील.