मुंबई : कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल पेमेंट, डेटा एग्रीगेशन आणि फिनटेक सेवांच्या वाढत्या वापरामुळे पारंपरिक बँका आणि पतसंस्थांसमोर ग्राहकांशी असलेले दीर्घकालीन संबंध टिकवून ठेवण्याचे आव्हान निर्माण झाले आहे. ग्राहकांना आता विविध डिजिटल प्लॅटफॉर्मच्या माध्यमातून आर्थिक व्यवहार, गुंतवणूक, पेमेंट आणि कर्जाशी संबंधित सेवा सहज उपलब्ध होत असल्याने एका वित्तीय संस्थेवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होत आहे.
डिजिटल बँकिंग सेवा क्षेत्रातील टायफोनचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी शिवा नरेंद्र यांच्या श्वेतपत्रिकेनुसार, या बदलत्या परिस्थितीत कर्जपुरवठा, ग्राहकांचा विश्वास आणि स्थानिक ग्राहकांची आर्थिक माहिती हे सामुदायिक वित्तीय संस्थांचे महत्त्वाचे स्पर्धात्मक फायदे ठरू शकतात.
ग्राहक विविध बँका आणि वित्तीय संस्थांमधील आपली माहिती एका डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर एकत्रित करू शकतात. त्यामुळे एखाद्या बँकेकडे किंवा पतसंस्थेकडे ग्राहकाची संपूर्ण आर्थिक माहिती राहण्याचे महत्त्व कमी होत आहे. त्याचबरोबर Conversational AI मुळे ग्राहकांना आर्थिक प्रश्नांची उत्तरे आणि मार्गदर्शन थेट डिजिटल माध्यमातून मिळू लागले आहे.
डिजिटल वॉलेट, ‘Buy Now, Pay Later’ (BNPL), इन्स्टंट पेमेंट प्रणाली आणि इतर फिनटेक सेवांमुळे पारंपरिक वित्तीय संस्थांची पेमेंटमधील भूमिका देखील बदलत आहे. त्यामुळे भविष्यात ग्राहक आणि वित्तीय संस्था यांच्यातील संवादाचा मोठा भाग तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या प्लॅटफॉर्मवर होण्याची शक्यता आहे.
या पार्श्वभूमीवर कर्जपुरवठा हे पतसंस्था आणि सामुदायिक वित्तीय संस्थांसाठी महत्त्वाचे क्षेत्र राहू शकते. बँका व पतसंस्थांकडे ग्राहकांच्या आर्थिक व्यवहारांचा दीर्घकालीन इतिहास, ठेवी, भांडवल आणि नियामक चौकट उपलब्ध असते. विशेषतः पतसंस्थांना स्थानिक ग्राहकांची आर्थिक पार्श्वभूमी, व्यवसाय आणि कर्जफेडीची क्षमता याबाबत जवळून माहिती असते.
मात्र भविष्यात केवळ कर्ज उपलब्ध करून देणे पुरेसे ठरणार नाही. जलद कर्ज मंजुरी, सोपी डिजिटल प्रक्रिया, पारदर्शक व्याजदर आणि चांगला ग्राहक अनुभव यांनाही तितकेच महत्त्व राहणार आहे.
अमेरिकेतील क्रेडिट युनियन क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, वित्तीय संस्थांनी केवळ तंत्रज्ञानावर भर न देता ग्राहकांसाठी त्याचा प्रत्यक्ष उपयोग वाढवणे आवश्यक आहे. शुल्कमुक्त किंवा स्पर्धात्मक कर्ज, ग्राहकांच्या गरजेनुसार उत्पादने आणि आर्थिक भार कमी करणाऱ्या योजना यामुळे संस्थेची उपयुक्तता वाढू शकते.
त्याचवेळी ग्राहकांचा विश्वास टिकवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. एआय आणि डिजिटल सेवांचा वापर वाढत असताना ग्राहकांच्या आर्थिक माहितीचे संरक्षण, डेटा गोपनीयता आणि सायबर सुरक्षा याकडे पतसंस्थांनी विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
भारतात UPI, मोबाइल बँकिंग, डिजिटल कर्ज आणि फिनटेक सेवांचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. त्यामुळे भारतीय सहकारी पतसंस्था आणि नागरी सहकारी बँकांसमोरही ग्राहकांच्या बदलत्या अपेक्षांशी जुळवून घेण्याचे आव्हान आहे.
पतसंस्थांनी डिजिटल तंत्रज्ञान, वेगवान कर्जसेवा, ग्राहकांचा विश्वास, स्थानिक पातळीवरील संबंध आणि मजबूत सायबर सुरक्षा यांचा समन्वय साधल्यास बदलत्या वित्तीय स्पर्धेत आपले स्थान मजबूत करता येऊ शकते.
तंत्रज्ञानामुळे बँकिंगचे स्वरूप बदलत असले तरी ग्राहकांच्या आर्थिक गरजा समजून घेणे आणि विश्वासार्ह कर्जपुरवठा करणे ही पतसंस्थांची पारंपरिक ताकद आहे. त्यामुळे भविष्यात ‘तंत्रज्ञान + कर्जपुरवठा + विश्वास’ हे पतसंस्थांच्या यशाचे महत्त्वाचे सूत्र ठरण्याची शक्यता आहे.