

मोठ्या राष्ट्रीय आणि खासगी बँकांच्या तुलनेत नागरी सहकारी बँका, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका आणि पतसंस्थांचे मार्केटिंग बजेट मर्यादित असते. त्यामुळे मोठ्या बँकांप्रमाणे संपूर्ण कार्यक्षेत्रात जाहिरातींचा प्रसार करण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी, ज्या बाजारपेठांमध्ये नवीन ग्राहक मिळवण्याची आणि व्यवसायवाढीची अधिक शक्यता आहे, अशा ठिकाणीच उपलब्ध निधीचा प्रभावी वापर करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
मार्केटिंग बजेटचे नियोजन करताना केवळ संस्थेचे कार्यक्षेत्र, शाखांचे जाळे किंवा मागील वर्षातील जाहिरात खर्च यांचा आधार न घेता, संस्थेची स्पर्धात्मक क्षमता, ग्राहकांच्या गरजा आणि प्रत्यक्ष व्यवसायवाढीच्या संधी विचारात घेणे महत्त्वाचे ठरत आहे. मर्यादित आर्थिक साधनसंपत्ती असलेल्या सहकारी बँकांसाठी ही रणनीती अधिक उपयुक्त ठरू शकते.
बँकेचे कार्यक्षेत्र किंवा शाखांचे जाळे कोणत्या भौगोलिक भागात व्यवसाय करता येईल हे निश्चित करते. मात्र, त्या भागातील प्रत्येक ग्राहक बँकेचा संभाव्य ग्राहक असेलच असे नाही. तसेच शाखेच्या जवळ राहणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला संबंधित बँकेत खाते उघडण्यात रस असेल, असेही नाही.
अनेकदा बँका आपल्या संपूर्ण कार्यक्षेत्रात समान प्रमाणात जाहिरात खर्च करतात. प्रत्येक शाखेला समान प्रसिद्धी मिळावी, प्रत्येक शहरात संस्थेची जाहिरात दिसावी आणि कोणत्याही भागाकडे दुर्लक्ष होऊ नये, या विचारातून बजेटचे विभाजन केले जाते. मात्र, अशा पद्धतीमुळे ज्या बाजारपेठांमध्ये व्यवसायवाढीची अधिक संधी आहे, त्या ठिकाणी पुरेसा निधी उपलब्ध होत नाही.
त्यामुळे सहकारी बँकांनी आपल्या कार्यक्षेत्रातील सर्व भागांना समान महत्त्व देण्याऐवजी, कोणत्या भागातून नवीन ठेवीदार, कर्जदार, व्यापारी आणि व्यावसायिक ग्राहक मिळण्याची शक्यता अधिक आहे, याचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.
मार्केटिंग बजेट निश्चित करण्यापूर्वी बँकेने स्वतःच्या जमेच्या बाजू ओळखणे आवश्यक आहे. संस्थेकडे आधीपासून असलेले मजबूत ग्राहक संबंध, स्थानिक बाजारपेठेतील विश्वास, विशिष्ट कर्ज उत्पादनांमधील अनुभव आणि ग्राहकांना प्रत्यक्ष सेवा देण्याची क्षमता या बाबींचा विचार करावा.
उदाहरणार्थ, एखाद्या नागरी सहकारी बँकेची लघुउद्योजक, व्यापारी आणि स्थानिक व्यावसायिकांमध्ये चांगली विश्वासार्हता असेल, तर त्या ग्राहकवर्गावर लक्ष केंद्रित करणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या बँकेला गृहकर्ज, वाहनकर्ज किंवा व्यावसायिक कर्जामध्ये चांगली संधी असेल, तर त्या उत्पादनांच्या संभाव्य ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी स्वतंत्र मार्केटिंग योजना तयार करता येईल.
यासाठी बँकेने दोन ते तीन प्रमुख ग्राहकवर्ग निश्चित करावेत. संबंधित ग्राहकांनी राष्ट्रीय किंवा खासगी बँकेऐवजी आपल्याच बँकेची निवड का करावी, याचे स्पष्ट उत्तर मार्केटिंग योजनेत असणे आवश्यक आहे.
संपूर्ण जिल्ह्यातील किंवा शहरातील प्रत्येक नागरिकापर्यंत पोहोचण्याच्या उद्देशाने जाहिराती केल्यास मर्यादित बजेट अनेक भागांत विभागले जाते. परिणामी, जाहिरातींचा प्रभाव कमी होण्याची शक्यता असते.
याउलट, विशिष्ट ग्राहकवर्ग आणि त्यांच्या गरजांनुसार जाहिरात केल्यास अधिक चांगले परिणाम मिळू शकतात. उदाहरणार्थ, लघुउद्योजकांसाठी व्यावसायिक कर्ज, व्यापाऱ्यांसाठी डिजिटल पेमेंट सुविधा, तरुणांसाठी डिजिटल बँकिंग सेवा आणि नव्याने घर खरेदी करणाऱ्यांसाठी गृहकर्ज यांसारख्या विषयांवर स्वतंत्र प्रचार मोहीम राबवता येऊ शकते.
डिजिटल जाहिराती, सर्च इंजिन, स्थानिक व्यावसायिक माध्यमे आणि सोशल मीडिया यांच्या माध्यमातून संबंधित ग्राहकांपर्यंत पोहोचता येते. यासाठी प्रत्येक मोहिमेचा संदेश, जाहिरात माध्यम आणि ग्राहकांना पुढील माहिती देणारे डिजिटल पेज यांची सांगड घालणे आवश्यक आहे.
विशिष्ट ग्राहकवर्गासाठी केलेली प्रभावी जाहिरात ही सर्वसामान्यांसाठी केलेल्या व्यापक जाहिरातींपेक्षा अधिक परिणामकारक ठरू शकते.
बँकांनी संपूर्ण मार्केटिंग बजेट पारंपरिक जाहिरात माध्यमांवर खर्च करण्याऐवजी काही निधी नवीन मार्केटिंग पद्धतींच्या चाचणीसाठी राखून ठेवावा. डिजिटल जाहिराती, स्थानिक बाजारपेठेतील प्रचार, नवीन ग्राहकवर्ग आणि विविध जाहिरात माध्यमांची परिणामकारकता तपासण्यासाठी हा निधी वापरता येईल.
उदाहरणार्थ, एखाद्या बँकेला दोन विशिष्ट बाजारपेठांमध्ये व्यावसायिक ग्राहक मिळवण्याची चांगली संधी दिसत असेल, तर त्या भागांमध्ये केंद्रित डिजिटल जाहिरात मोहीम राबवता येईल. त्याचवेळी तुलनात्मक बाजारपेठेत अतिरिक्त जाहिरात खर्च न करता या दोन्ही ठिकाणच्या परिणामांची तुलना करता येईल.
मात्र, जाहिरातींना मिळणारे क्लिक, व्ह्यूज किंवा सोशल मीडिया प्रतिसाद एवढ्यापुरतेच यश मर्यादित ठेवू नये. जाहिरात मोहिमेमुळे किती नवीन खाती उघडली गेली, किती ठेवी जमा झाल्या, किती कर्जवितरण झाले आणि किती नवीन व्यावसायिक संबंध निर्माण झाले, याचे मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे.
यशस्वी ठरलेल्या मोहिमांना पुढील काळात अधिक निधी देणे आणि अपेक्षित परिणाम न देणाऱ्या मोहिमांमधील खर्च कमी करणे, ही पद्धत अवलंबल्यास मार्केटिंग बजेटचा अधिक चांगला उपयोग होऊ शकतो.
सहकारी बँकांचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक ग्राहकांशी असलेले जवळचे संबंध, स्थानिक बाजारपेठेची माहिती आणि समुदायामधील विश्वास. मोठ्या बँकांशी जाहिरात खर्चाच्या बाबतीत स्पर्धा करण्याऐवजी या वैशिष्ट्यांचा मार्केटिंगमध्ये प्रभावी वापर करणे आवश्यक आहे.
विशेषतः ठेवी वाढवणे, नवीन कर्जदार मिळवणे, लघु व मध्यम उद्योगांना वित्तपुरवठा करणे, तरुण ग्राहकांना डिजिटल बँकिंगकडे आकर्षित करणे आणि विद्यमान ग्राहकांशी संबंध अधिक मजबूत करणे यांसारखी स्पष्ट उद्दिष्टे निश्चित केली पाहिजेत.
मार्केटिंग विभाग, शाखा व्यवस्थापक आणि वरिष्ठ व्यवस्थापन यांनी एकत्रितपणे बाजारपेठेचे विश्लेषण करून जाहिरात खर्चाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. तसेच कोणत्या शाखेला किंवा बाजारपेठेला किती निधी दिला जात आहे आणि त्यातून किती व्यवसायवाढ अपेक्षित आहे, याची स्पष्ट मांडणी संचालक मंडळासमोर केली पाहिजे.
सहकारी बँकांसाठी मार्केटिंगमधील यश हे किती मोठ्या प्रमाणात जाहिरात केली यावर अवलंबून नसून, योग्य ग्राहकांपर्यंत योग्य वेळी आणि योग्य संदेशासह पोहोचण्यावर अवलंबून आहे. प्रत्येक बाजारपेठेत जाहिरात करण्यापेक्षा जिथे संस्थेची स्पर्धात्मक ताकद अधिक आहे, तिथे लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
पुढील आर्थिक वर्षाचे मार्केटिंग बजेट मंजूर करण्यापूर्वी बँकांनी तीन महत्त्वाचे प्रश्न विचारावेत : आपण कोणत्या ग्राहकांना आकर्षित करू इच्छितो? त्यांनी आपल्याच बँकेची निवड का करावी? आणि उपलब्ध बजेटमधून त्या ग्राहकांपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचता येईल का?
या प्रश्नांची स्पष्ट उत्तरे शोधून मार्केटिंगचे नियोजन केल्यास सहकारी बँकांना मर्यादित बजेटमध्येही अधिक परिणामकारक जाहिरात, नवीन ग्राहकवाढ आणि दीर्घकालीन व्यवसायवृद्धी साध्य करता येऊ शकते.