डिजिटल व्हा किंवा इतिहास जमा व्हा! सहकारी बँकांना कडक इशारा

नवी दिल्ली: शनिवारी नवी दिल्लीतील कॉन्स्टिट्यूशन क्लबमध्ये 'आंतरराष्ट्रीय सहकारी दिना'निमित्त एका विशेष सोहळ्याचे आयोजन करण्यात आले होते. या कार्यक्रमात बोलताना केंद्रीय सहकार मंत्रालयाचे अतिरिक्त सचिव पंकज बन्सल यांनी नागरी सहकारी बँकांच्या (UCBs) सद्यस्थितीवर आणि भविष्यातील आव्हानांवर अत्यंत रोखठोक भाष्य केले. बदलत्या काळासोबत ज्या संस्था स्वतःमध्ये सुधारणा करणार नाहीत, त्या बाजारातून कशा नष्ट होऊ शकतात, याचे उदाहरण देताना त्यांनी 'नोकिया' कंपनीचा दाखला दिला आणि सहकारी बँकांना आत्मपरीक्षण करण्याचा सल्ला दिला.

पंकज बन्सल आपल्या भाषणात म्हणाले,

हा इशारा आजच्या स्पर्धात्मक बँकिंग युगात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. खाजगी आणि व्यावसायिक बँका ज्या वेगाने डिजिटल तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आत्मसात करत आहेत, त्या गतीने नागरी सहकारी बँका अजूनही पुढे जाताना दिसत नाहीत, ही वस्तुस्थिती आहे.

सहकारी बँकांचा देशाच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा राहिला आहे, विशेषतः सर्वसामान्य आणि मध्यमवर्गीय ग्राहकांसाठी या बँका आधार ठरल्या आहेत. मात्र, गेल्या काही वर्षांत या क्षेत्राचा बाजारातील हिस्सा सातत्याने घसरत चालला आहे.

बन्सल यांनी या क्षेत्राच्या भूतकाळातील आणि वर्तमानकाळातील स्थितीची तुलना देखील केली. २०२१ पूर्वी नागरी सहकारी बँकांमध्ये दीर्घकाळ घसरण आणि अनेक समस्या दिसून येत होत्या. मात्र, केंद्र सरकारने स्वतंत्र 'सहकार मंत्रालय' स्थापन केल्यानंतर आणि त्यानंतर आणलेल्या कायदेशीर सुधारणांमुळे या क्षेत्रातील अनेक जुन्या आणि गुंतागुंतीच्या समस्या सुटल्या आहेत. आता या क्षेत्रात पुन्हा एकदा आर्थिक स्थिरता आली असून घसरण थांबली आहे.

सहकारी बँकांसाठी एक मोठी सकारात्मक बातमी देताना त्यांनी सांगितले की, नवीन बँकिंग परवाने जारी करण्यासाठीचा मसुदा आराखडा आता अंतिम झाला आहे. यामुळे या क्षेत्रात आगामी काळात मोठ्या प्रमाणावर नवीन संधी निर्माण होणार आहेत आणि आता नागरी सहकारी संस्थांनी या भविष्यातील संधी साधण्यासाठी स्वतःला सज्ज केले पाहिजे.

केंद्रीय अतिरिक्त सचिवांनी सुचवलेल्या सुधारणांवरून स्पष्ट होते की, जर सहकारी बँकांना खाजगी बँकांच्या स्पर्धेत टिकायचे असेल, तर त्यांना खालील तीन आघाड्यांवर युद्धपातळीवर काम करावे लागेल:

• अत्याधुनिक तंत्रज्ञान (Digital Transformation): मोबाईल बँकिंग, इंटरनेट बँकिंग आणि जलद डिजिटल सेवांची अंमलबजावणी करणे बंधनकारक आहे.

• व्यावसायिक व्यवस्थापन (Professional Management): बँकांच्या संचालक मंडळाने आणि व्यवस्थापनाने कौटुंबिक किंवा राजकीय प्रभावातून बाहेर पडून व्यावसायिक दृष्टिकोन स्वीकारणे गरजेचे आहे.

• गुणवत्तेवर आधारित भरती (Merit-based Recruitment): बँकांमध्ये केवळ ओळखीने नव्हे, तर बँकिंग क्षेत्रातील पात्र, कुशल आणि अनुभवी व्यावसायिकांची पारदर्शक पद्धतीने भरती करणे आवश्यक आहे.

नागरी सहकारी बँकांनी आता केवळ 'सहकारी' या भावनेवर विसंबून न राहता 'व्यावसायिक बँक' म्हणून स्वतःला सिद्ध करणे गरजेचे आहे. पंकज बन्सल यांनी दिलेला सल्ला हा सहकार क्षेत्राला आधुनिकतेकडे नेणारा मार्ग दाखवतो. आता चेंडू शहरी सहकारी बँकांच्या कोर्टात आहे - त्यांनी काळासोबत बदलून 'भविष्यासाठी सज्ज वित्तीय संस्था' बनायचे की नोकियासारखे कालबाह्य व्हायचे, हा निर्णय सर्वस्वी त्यांचा आहे.