डिजिटल बँकिंग आणि ऑनलाइन व्यवहारांचा विस्तार होत असताना ग्राहकांच्या खात्यांतून विविध सेवांसाठी नियमितपणे पैसे वजा होण्याचे प्रमाण वाढत आहे. मनोरंजन, ऑनलाइन शिक्षण, क्लाउड स्टोरेज, फिटनेस ॲप्स आणि इतर डिजिटल सेवांच्या सबस्क्रिप्शनमुळे ग्राहकांच्या मासिक खर्चात भर पडत आहे. अनेकदा ग्राहकांना अशा सदस्यत्वांची आठवणही राहत नाही. परिणामी, न वापरलेल्या सेवांसाठीही पैसे खर्च होत राहतात. या पार्श्वभूमीवर ग्राहकांच्या बिल आणि सबस्क्रिप्शन व्यवस्थापनाची जबाबदारी बँकांनी स्वीकारण्याची गरज निर्माण झाली आहे. भारतीय सहकारी बँका, नागरी सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी ग्राहकाभिमुख डिजिटल सेवा विकसित करण्याची ही महत्त्वपूर्ण संधी ठरू शकते.
अमेरिकेतील ग्राहक अभ्यासानुसार, सरासरी ग्राहक दरमहा २७० डॉलरपेक्षा अधिक रक्कम सबस्क्रिप्शनवर खर्च करतो. तसेच नको असलेल्या किंवा विसरलेल्या सदस्यत्वांवर वर्षाला सुमारे ६०० डॉलर खर्च होतात. ही आकडेवारी भारतीय ग्राहकांना थेट लागू होत नसली, तरी वाढत्या डिजिटल व्यवहारांमुळे भारतातही अशा खर्चाचे व्यवस्थापन महत्त्वाचे ठरणार आहे.
विशेषतः मर्यादित उत्पन्न असलेले ग्राहक, नोकरदार, छोटे व्यावसायिक आणि ग्रामीण भागातील डिजिटल बँकिंग वापरकर्त्यांसाठी नियमित खर्चावर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.
भारतीय सहकारी बँकांचे ग्राहकांशी असलेले नाते प्रामुख्याने विश्वास, स्थानिक संपर्क आणि वैयक्तिक सेवांवर आधारित आहे. मात्र, डिजिटल बँकिंगच्या स्पर्धेत ग्राहकांना अधिक सुविधा देणे आवश्यक झाले आहे.
सध्या मोबाइल बँकिंगद्वारे शिल्लक तपासणे, पैसे हस्तांतरित करणे, बिल भरणे आणि व्यवहारांची माहिती मिळवणे अशा सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. यापुढे जाऊन ग्राहकांच्या खात्यातून नियमितपणे वजा होणाऱ्या रकमेचे विश्लेषण करून त्यांना खर्चाचे नियोजन करण्यास मदत करणे ही बँकांची नवी जबाबदारी ठरू शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाच्या खात्यातून दरमहा वेगवेगळ्या डिजिटल सेवांसाठी पैसे वजा होत असतील, तर त्या सर्व व्यवहारांची एकत्रित माहिती मोबाइल बँकिंगमध्ये उपलब्ध करून देता येईल. त्यामुळे ग्राहकाला आपला नियमित खर्च समजण्यास मदत होईल.
सहकारी बँका आपल्या मोबाइल बँकिंग प्रणालीमध्ये तंत्रज्ञान भागीदारांच्या मदतीने पुढील सुविधा विकसित करू शकतात.
आवर्ती व्यवहारांची ओळख: ग्राहकांच्या खात्यातून नियमितपणे होणाऱ्या पेमेंटची स्वयंचलित नोंद व वर्गीकरण.
सबस्क्रिप्शन ट्रॅकिंग: विविध डिजिटल सेवांसाठी आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काची एकत्रित माहिती.
नूतनीकरणाच्या सूचना: सदस्यत्वाचे नूतनीकरण आणि आगामी पेमेंटबाबत ग्राहकांना पूर्वसूचना.
अनावश्यक खर्चाची माहिती: दीर्घकाळ वापरात नसलेल्या किंवा विसरलेल्या सदस्यत्वांकडे ग्राहकांचे लक्ष वेधणे.
मासिक खर्चाचे विश्लेषण: ग्राहकांचा नियमित खर्च किती आहे, याचा अहवाल उपलब्ध करून देणे.
पेमेंट नियंत्रण: ग्राहकांना संबंधित सेवा पुरवठादाराकडे सदस्यत्व रद्द करण्यासाठी किंवा पेमेंट थांबविण्यासाठी मार्गदर्शन.
मात्र, अशा सुविधा विकसित करताना ग्राहकांची स्पष्ट संमती, वैयक्तिक माहितीची गोपनीयता, सायबर सुरक्षा आणि अनधिकृत व्यवहारांपासून संरक्षण यांची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
बँकिंग क्षेत्रातील स्पर्धा आता केवळ व्याजदर किंवा शाखांच्या संख्येपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ग्राहकांना किती चांगला डिजिटल अनुभव मिळतो, यावरही बँकेची निवड अवलंबून आहे.
अमेरिकेतील २०२५ च्या ग्राहक बँकिंग भावना सर्वेक्षणानुसार, मिलेनियल्स आणि जनरेशन झेडमधील सुमारे ५० टक्के ग्राहकांनी बँकेकडून सबस्क्रिप्शन व्यवस्थापन सुविधा मिळत असल्यास बँक बदलण्याची तयारी दर्शवली आहे.
भारतीय सहकारी बँकांसाठीही हा महत्त्वाचा संकेत आहे. ग्राहकांना त्यांच्या दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांमध्ये प्रत्यक्ष उपयोगी पडणाऱ्या सुविधा दिल्यास बँकेशी असलेले त्यांचे नाते अधिक दृढ होऊ शकते. विशेषतः तरुण ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी अशा डिजिटल सुविधा उपयुक्त ठरू शकतात.
प्रत्येक सहकारी बँकेला स्वतंत्रपणे अत्याधुनिक बिल व्यवस्थापन प्रणाली विकसित करणे आर्थिकदृष्ट्या शक्य होईलच असे नाही. त्यामुळे कोअर बँकिंग सोल्युशन (CBS), मोबाइल बँकिंग आणि फिनटेक सेवा पुरवठादारांसोबत भागीदारी करून अशा सुविधा उपलब्ध करून देण्याचा पर्याय बँकांसमोर आहे.
प्रारंभी मर्यादित ग्राहकांसाठी प्रायोगिक स्वरूपात ही सुविधा सुरू करता येईल. ग्राहकांचा प्रतिसाद, वापराचे प्रमाण आणि तांत्रिक परिणामांचा अभ्यास करून त्याचा विस्तार करता येईल. यामुळे बँकांना मोठी गुंतवणूक करण्यापूर्वी सेवेची उपयुक्तता तपासता येईल.
सबस्क्रिप्शन आधारित अर्थव्यवस्था भविष्यात अधिक विस्तारण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे ग्राहकांच्या खात्यातून होणाऱ्या नियमित खर्चाचे व्यवस्थापन करणे ही बँकिंग क्षेत्रातील महत्त्वाची गरज बनू शकते.
भारतीय सहकारी बँकांनी या बदलाकडे केवळ नवीन डिजिटल सुविधा म्हणून न पाहता ग्राहकांच्या आर्थिक हिताचे संरक्षण करण्याची संधी म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. ग्राहकांना बचत, खर्चाचे नियोजन आणि अनावश्यक आर्थिक भार कमी करण्यासाठी मदत करणारी बँक ही केवळ व्यवहार करणारी संस्था न राहता ग्राहकांची आर्थिक भागीदार बनू शकते.
भविष्यातील स्पर्धेत टिकण्यासाठी सहकारी बँकांनी ग्राहकांचे पैसे सुरक्षित ठेवण्याबरोबरच त्यांचा अनावश्यक खर्च कमी करण्यासाठीही तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करणे आवश्यक ठरणार आहे.