भारतीय सहकारी बँकिंग क्षेत्रात ठेवी हा निधीचा प्रमुख आधार आहे. विशेषतः नागरी सहकारी बँका, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका आणि ग्रामीण भागातील सहकारी वित्तीय संस्थांसाठी ग्राहकांशी असलेले दीर्घकालीन संबंध हे त्यांच्या ठेवींच्या स्थैर्याचे महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत. मात्र, बदलते व्याजदर, डिजिटल बँकिंग, फिनटेक कंपन्या, ऑनलाइन ठेवी आणि वाढते पर्याय यामुळे ठेवीदारांचे वर्तनही बदलत आहे.
या पार्श्वभूमीवर भारतीय सहकारी बँकांसाठी ‘कोअर डिपॉझिट’ म्हणजे नेमके काय? आणि कोणत्या ठेवींना दीर्घकालीन स्थिर निधी मानावे, हा महत्त्वाचा प्रश्न ठरत आहे.
सहकारी बँकांच्या पारंपरिक व्यवसायात बचत खाते, चालू खाते, मुदत ठेवी, आवर्ती ठेवी आणि विविध ग्राहक ठेवींचा समावेश असतो. यातील कमी खर्चाच्या ठेवींना अनेकदा स्थिर किंवा ‘कोअर’ ठेवी मानले जाते.
मात्र, ठेवीचा खर्च कमी आहे म्हणून ती कायमस्वरूपी स्थिर असेलच असे नाही.
उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाच्या बचत खात्यात मोठी रक्कम असली तरी दुसऱ्या बँकेने अधिक व्याजदर किंवा चांगली सुविधा दिल्यास तो ग्राहक निधी हलवू शकतो. याउलट, तुलनेने अधिक खर्चाची मुदत ठेव असलेला ग्राहक बँकेशी दीर्घकाळ जोडलेला असू शकतो.
त्यामुळे सहकारी बँकांनी ‘ठेवीचा खर्च’ आणि ‘ठेवीचे स्थैर्य’ हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. भारतीय सहकारी बँकांच्या दृष्टिकोनातून पाहता, बदलते व्याजदर, आर्थिक परिस्थिती आणि बाजारातील स्पर्धा यांचा परिणाम झाला तरी ग्राहक संबंधाच्या आधारावर बँकेत टिकून राहणारी आणि वाजवी खर्चात कायम ठेवता येणारी ठेव म्हणजे ‘कोअर डिपॉझिट’, अशी व्यावहारिक व्याख्या करता येऊ शकते.
सहकारी बँकांची व्यवसायपद्धती इतर बँकांपेक्षा काही बाबतीत वेगळी आहे. स्थानिक ग्राहक, व्यापारी, लघुउद्योजक, पगारदार वर्ग, शेतकरी, संस्था, सहकारी संस्था आणि सभासद यांच्याशी असलेले दीर्घकालीन संबंध हा सहकारी बँकांच्या व्यवसायाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
त्यामुळे एखाद्या ग्राहकाकडे बचत खाते आहे की मुदत ठेव, एवढ्यावर न थांबता त्याचे बँकेशी असलेले एकूण नाते पाहणे आवश्यक आहे.
ग्राहकाचे कर्ज खाते, बचत खाते, चालू खाते, मुदत ठेवी, डिजिटल व्यवहार, वेतन खाते किंवा संस्थेशी असलेले इतर आर्थिक संबंध यांचा एकत्रित विचार केल्यास त्या ग्राहकाच्या ठेवींचे स्थैर्य अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकते.
समजा, एखाद्या नागरी सहकारी बँकेच्या ठेवी एका वर्षात १०० कोटी रुपयांनी वाढल्या. ही बाब वरवर पाहता सकारात्मक दिसते. मात्र, त्याच कालावधीत जुन्या ग्राहकांच्या ७० कोटी रुपयांच्या ठेवी बाहेर गेल्या आणि नवीन ग्राहकांकडून १७० कोटी रुपयांच्या ठेवी आल्या असतील, तर या वाढीचे स्वरूप वेगळे आहे.
बँकेच्या एकूण ठेवी वाढल्या असल्या तरी जुन्या ग्राहकांच्या ठेवींची गळती मोठी आहे.
दुसऱ्या बँकेने १०० कोटींची वाढ साधली, पण विद्यमान ग्राहकांच्या ठेवी मोठ्या प्रमाणात कायम राहिल्या, तर दोन्ही बँकांची ठेवी वाढ समान असली तरी त्यांचा निधी आधार वेगळा असू शकतो.
म्हणून सहकारी बँकांनी केवळ ‘एकूण ठेवी किती वाढल्या?’ याऐवजी ‘विद्यमान ठेवी किती टिकल्या?’ हा प्रश्नही विचारणे आवश्यक आहे.
ठेवींसाठी वाढती स्पर्धा सहकारी बँकांसाठी महत्त्वाचे आव्हान आहे. एखाद्या बँकेने प्रतिस्पर्धी बँकांपेक्षा अधिक व्याजदर देऊन मोठ्या प्रमाणावर ठेवी मिळवल्या, तरी त्या ठेवी दीर्घकाळ टिकतीलच असे नाही.
व्याजदरातील थोडासा बदल किंवा दुसऱ्या बँकेकडून अधिक परतावा मिळाल्यास अशा ठेवी हलण्याची शक्यता असू शकते.
यामुळे ‘हॉट डिपॉझिट’ आणि स्थिर ग्राहक ठेवी यातील फरक ओळखणे सहकारी बँकांसाठी महत्त्वाचे ठरते.
ठेवींचे स्थैर्य समजून घेण्यासाठी सहकारी बँका पुढील घटकांचा अभ्यास करू शकतात :
ग्राहक किती वर्षांपासून बँकेशी जोडलेला आहे?
खात्यातील शिल्लक किती स्थिर आहे?
ग्राहकाचा व्याजदरातील बदलांना प्रतिसाद किती आहे?
ग्राहकाकडे बँकेची किती उत्पादने आहेत?
ग्राहकाचे कर्ज आणि ठेवी यांचे संबंध काय आहेत?
मुदतपूर्तीनंतर ग्राहक ठेव पुन्हा त्याच बँकेत ठेवतो का?
ग्राहक वारंवार दुसऱ्या बँकेकडे निधी हलवतो का?
डिजिटल व्यवहार आणि खात्यातील व्यवहारांची सातत्यता किती आहे?
या माहितीच्या आधारे बँक ग्राहकांच्या ठेवींना स्थिर, मध्यम स्थिर किंवा अधिक संवेदनशील अशा गटांमध्ये समजून घेऊ शकते.
एखादा मोठा ग्राहक अचानक मोठी रक्कम काढून घेतल्यानंतर त्याची भरपाई करण्यापेक्षा ठेवी बाहेर जाण्याची शक्यता आधीच ओळखणे अधिक उपयुक्त ठरू शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाच्या खात्यातील सरासरी शिल्लक सातत्याने कमी होत असेल, मुदत ठेवींचे नूतनीकरण कमी होत असेल किंवा मोठ्या रकमांचे व्यवहार दुसऱ्या बँकेकडे वळत असतील, तर हे संभाव्य गळतीचे संकेत मानून ग्राहक संबंध व्यवस्थापनाला वेळेत हस्तक्षेप करता येऊ शकतो.
‘कोअर डिपॉझिट’ ओळखताना प्रत्येक सहकारी बँकेने पुढील प्रश्न विचारणे उपयुक्त ठरू शकते :
१. व्याजदर बदलल्यानंतरही ग्राहक बँकेशी जोडलेला राहतो का?
२. अधिक परतावा देणाऱ्या पर्यायांमुळे ग्राहकाची ठेव कमी होते का?
३. ग्राहकाचे बँकेशी एकापेक्षा अधिक आर्थिक संबंध आहेत का?
४. ग्राहकाची ठेव नियमितपणे नूतनीकरण होते का?
५. ग्राहकाची ठेव बाहेर गेल्यास ती परत मिळवण्यासाठी बँकेला किती खर्च करावा लागेल?
६. नवीन ठेवी बँकेच्या प्रत्यक्ष वाढीत भर घालत आहेत की जुन्या ठेवींची केवळ भरपाई करत आहेत
भारतीय सहकारी बँकांच्या दृष्टिकोनातून पाहता, बदलते व्याजदर, आर्थिक परिस्थिती आणि बाजारातील स्पर्धा यांचा परिणाम झाला तरी ग्राहक संबंधाच्या आधारावर बँकेत टिकून राहणारी आणि वाजवी खर्चात कायम ठेवता येणारी ठेव म्हणजे ‘कोअर डिपॉझिट’, अशी व्यावहारिक व्याख्या करता येऊ शकते.
यात केवळ बचत किंवा चालू खात्यातील शिल्लक पाहणे पुरेसे नाही. ग्राहकाचे बँकेशी असलेले संपूर्ण नाते, व्यवहाराचे सातत्य, ठेवींचे नूतनीकरण, व्याजदर संवेदनशीलता आणि निधी बाहेर जाण्याचा धोका यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
ठेवींच्या वाढीसाठी केवळ आकर्षक व्याजदर देण्याऐवजी स्थिर ग्राहक संबंध निर्माण करणे हा अधिक दीर्घकालीन दृष्टिकोन ठरू शकतो.
यासाठी सहकारी बँकांनी ग्राहकांच्या वर्तनाचे विश्लेषण, ठेवींच्या गळतीचे पूर्वानुमान, ग्राहक संबंधांची खोली आणि विविध उत्पादनांमधील संबंध यांचा अभ्यास वाढवणे आवश्यक ठरेल.
निष्कर्ष:- आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात सहकारी बँकेसाठी प्रश्न केवळ ‘माझ्याकडे किती ठेवी आहेत?’ असा राहिलेला नाही. त्यासोबत ‘माझ्या ठेवींपैकी किती ठेवी खरोखर स्थिर आहेत?’ आणि ‘माझ्या ग्राहकांचे माझ्या बँकेशी नाते किती मजबूत आहे?’ हे प्रश्नही तितकेच महत्त्वाचे झाले आहेत. कारण स्थिर ठेवी म्हणजे केवळ निधी नाही; त्या बँक आणि ग्राहक यांच्यातील दीर्घकालीन विश्वासाचे प्रतिबिंब असतात.