कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित एजंट्स ग्राहकांच्या वतीने बँकिंग व्यवहार करू लागल्यास ग्राहकांच्या आर्थिक माहितीची सुरक्षितता, ठेवींची स्थिरता आणि सायबर सुरक्षेसमोर नवी आव्हाने निर्माण होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे अमेरिकेतील जेपीमॉर्गन चेससह प्रमुख बँका बाह्य एआय एजंट्सना त्यांच्या बँकिंग प्रणालींमध्ये थेट प्रवेश देण्याबाबत सावध भूमिका घेत आहेत. ग्राहकांच्या खात्यांची माहिती वापरून अधिक व्याजदर देणारे पर्याय शोधणे, निधीचे हस्तांतरण करणे आणि आर्थिक व्यवहार स्वयंचलितपणे हाताळणे यांसारख्या एआय एजंट्सच्या क्षमतांमुळे बँकिंग क्षेत्रातील स्पर्धेचे स्वरूप बदलू शकते.
आतापर्यंत बँकिंग क्षेत्रात एआयच्या वापराबाबतची चर्चा प्रामुख्याने अंतर्गत कामकाजातील कार्यक्षमता वाढवणे, खर्च कमी करणे आणि कर्मचाऱ्यांची उत्पादकता सुधारणे यावर केंद्रित होती. मात्र, आता एआय एजंट्स ग्राहकांच्या वतीने स्वतंत्रपणे आर्थिक निर्णय घेऊ लागल्यास ठेवींच्या व्यवस्थापनावर आणि बँकांच्या व्यवसायावर काय परिणाम होईल, याकडे विश्लेषकांचे लक्ष वेधले जात आहे.
जेपीमॉर्गन चेसचे अध्यक्ष आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी जेमी डिमॉन यांनी बाह्य एआय एजंट्सना बँकिंग प्रणालीमध्ये थेट प्रवेश देण्याबाबत स्पष्ट सावधगिरी व्यक्त केली. ग्राहकांनी अशा एजंट्सना आपल्या बँक खात्यांची माहिती देताना संभाव्य धोके समजून घेणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले. डेटाचा गैरवापर, अनधिकृत व्यवहार आणि ग्राहकांच्या गोपनीयतेला निर्माण होणारा धोका लक्षात घेता, बाह्य एजंट्सना थेट प्रवेश देणे ग्राहकांसाठी तसेच बँकेसाठी धोकादायक ठरू शकते, अशी भूमिका त्यांनी मांडली.
एआय एजंट्स ग्राहकांच्या विविध बँक खात्यांमधील शिल्लक तपासून अधिक व्याजदर देणाऱ्या पर्यायांची निवड करण्यास मदत करू शकतात. परिणामी, कमी व्याजदरावर ठेवी मिळवणाऱ्या बँकांना ठेवी टिकवून ठेवण्यासाठी अधिक स्पर्धात्मक दर द्यावे लागू शकतात. मात्र, बँक ऑफ अमेरिका आणि वेल्स फार्गोसह प्रमुख बँकांच्या अधिकाऱ्यांनी या बदलाचा तातडीचा परिणाम किती असेल, याबाबत सावध भूमिका घेतली आहे. ग्राहक बँकेत पैसे ठेवताना केवळ व्याजदराचा विचार करत नाहीत, तर व्यवहारांची सोय, बँकेवरील विश्वास आणि उपलब्ध सेवांनाही महत्त्व देतात.
दरम्यान, बँका बाह्य एआय एजंट्सच्या प्रवेशाबाबत सावध असल्या, तरी स्वतःच्या डिजिटल सेवांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी एआय आणि स्वयंचलित साधनांचा वापर करत आहेत. सिटीबँकेने संपत्ती व्यवस्थापन ग्राहकांसाठी ‘सिटी स्काय’ ही सेवा सुरू केली असून, मुदत ठेवींची मुदत पूर्ण झाल्यानंतर उपलब्ध पर्याय निवडण्यास ती मदत करते. जेपीमॉर्गन चेसनेही ग्राहकांना बँकेतील निधीचे व्यवस्थापन करून अधिक चांगला परतावा मिळवून देण्याच्या उद्देशाने ‘स्मार्ट कॅश’ सेवेची चाचणी सुरू केली आहे.
एआय एजंट्समुळे ठेवींच्या हालचालींचा वेग वाढण्याची शक्यता असल्याने बँकांच्या तरलता व्यवस्थापनाबाबतही चिंता व्यक्त केली जात आहे. ग्राहकांनी एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात ठेवी काढल्या किंवा दुसऱ्या बँकांमध्ये हस्तांतरित केल्या, तर काही संस्थांवर आर्थिक दबाव निर्माण होऊ शकतो. जेपीमॉर्गन चेसचे मुख्य वित्तीय अधिकारी जेरेमी बार्नम यांनी सिलिकॉन व्हॅली बँकेच्या पतनाचा संदर्भ देताना ठेवींचे केंद्रीकरण आणि ठेवीदारांच्या मर्यादित समूहावर असलेले अवलंबित्व हे महत्त्वाचे घटक असल्याचे नमूद केले. त्यांच्या मते, केवळ तंत्रज्ञानामुळे बँकिंग संकट निर्माण होते असे नाही; बँकेची आर्थिक स्थिती आणि ठेवीदारांचा विश्वासही तितकाच महत्त्वाचा असतो.
या घडामोडी भारतीय सहकारी बँका, नागरी सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठीही महत्त्वाच्या आहेत. डिजिटल बँकिंगचा वापर वाढत असताना ग्राहकांची माहिती सुरक्षित ठेवणे, अनधिकृत व्यवहार रोखणे आणि ठेवीदारांचा विश्वास टिकवणे यांना प्राधान्य देणे आवश्यक ठरणार आहे. भविष्यात ग्राहक एआय एजंट्सच्या मदतीने विविध बँकांतील व्याजदरांची तुलना करू लागल्यास सहकारी बँकांना ठेवी टिकवून ठेवण्यासाठी केवळ व्याजदरांवर अवलंबून राहता येणार नाही. ग्राहकांशी असलेले वैयक्तिक संबंध, पारदर्शक व्यवहार, स्थानिक पातळीवरील विश्वास आणि दर्जेदार सेवा यांचे महत्त्व कायम राहील.
त्याचवेळी, एआय एजंट्सना बँक खात्यांमध्ये प्रवेश देण्यापूर्वी त्यांची ओळख पडताळणे, ग्राहकांची स्पष्ट संमती घेणे, व्यवहारांवर मर्यादा निश्चित करणे आणि संशयास्पद हालचालींवर लक्ष ठेवणे आवश्यक ठरेल. त्यामुळे एआय तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करताना ग्राहकांच्या आर्थिक सुरक्षिततेशी तडजोड न करता नियंत्रित आणि सुरक्षित डिजिटल बँकिंग व्यवस्था विकसित करणे, हेच बँकांसमोरील प्रमुख आव्हान ठरणार आहे.