एआयच्या अधिक प्रभावी वापरासाठी काय करावे भारतीय बँका आणि वित्तीय संस्थांनी!

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ही आता केवळ प्रयोगापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. भारतीय बँका आणि वित्तीय संस्था आता AI चा वापर ग्राहक सेवा, कर्ज प्रक्रिया, फसवणूक प्रतिबंध, जोखीम व्यवस्थापन आणि कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर करू लागल्या आहेत. मात्र, AI चा प्रभावी वापर करण्यासाठी योग्य नियोजन, डेटा सज्जता आणि मजबूत तंत्रज्ञान धोरण आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

जागतिक सल्लागार संस्था मॅकिन्सेच्या मते, AI चा पुढील टप्पा म्हणजे "मूल्य मिळवण्यासाठी पुनर्रचना", तर डेलॉइटनुसार २०२६ पर्यंत अनेक कंपन्यांचे ४० टक्क्यांहून अधिक AI प्रकल्प प्रत्यक्ष व्यवसाय प्रक्रियेत कार्यरत असतील.

भारतीय बँकिंग क्षेत्रातही डिजिटल बँकिंग, यूपीआय, डिजिटल कर्जवाटप आणि ग्राहक-केंद्रित सेवांमुळे AI चा वापर वेगाने वाढत आहे. मात्र, डेटा गुणवत्ता, सायबर सुरक्षा, नियामक अनुपालन आणि डेटा गोपनीयता ही AI स्वीकारण्यातील महत्त्वाची आव्हाने कायम आहेत.

कार्यप्रवाहावर आधारित AI स्वीकारा

तज्ज्ञांच्या मते, भारतीय बँका आणि वित्तीय संस्थांनी सर्वप्रथम आपल्या दैनंदिन कार्यप्रवाहाचे विश्लेषण करावे. खाते उघडणे, कर्ज अर्जांची पडताळणी, ग्राहकांच्या तक्रारींचे निराकरण, KYC प्रक्रिया, फसवणूक शोधणे आणि बॅक-ऑफिसमधील कामकाज यांसारख्या प्रक्रियांमध्ये AI प्रभावीपणे वापरता येऊ शकतो.

संस्थेनुसार सानुकूल AI उपाय महत्त्वाचे

सर्वसाधारण AI साधने प्रत्येक बँकेच्या धोरणांना अनुरूप नसतात. त्यामुळे ८० टक्के तयार आणि २० टक्के संस्थेच्या गरजेनुसार सानुकूलित AI उपाय अधिक उपयुक्त ठरतात. यामुळे भविष्यातील खर्च कमी होण्याबरोबरच कार्यप्रवाह अधिक सुलभ होतो.

सतत प्रयोग आणि नवकल्पनांवर भर द्या

AI स्वीकारल्यानंतर प्रयोग थांबविण्याऐवजी नवीन कल्पनांची सातत्याने चाचणी घेणे आवश्यक आहे. कमी खर्चात नवीन उपाय तपासणे, यशस्वी मॉडेल्सचा विस्तार करणे आणि तंत्रज्ञान विभाग व व्यवसाय विभाग यांच्यात समन्वय वाढविणे ही भविष्यातील स्पर्धात्मक ताकद ठरू शकते.

तंत्रज्ञान भागीदारांकडून स्पष्ट पुरावे मागा

AI प्रणाली स्वीकारण्यापूर्वी तिची अचूकता, सुरक्षा, डेटा गोपनीयता आणि नियामक अनुपालन याबाबत तंत्रज्ञान भागीदारांकडून स्पष्ट पुरावे मागणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक डेटावर आधारित चाचण्या आणि संवेदनशील ग्राहक माहितीचे सुरक्षित व्यवस्थापन यालाही प्राधान्य द्यावे.

डेटा सज्जता हा यशाचा पाया

AI च्या प्रभावी वापरासाठी दर्जेदार, सुरक्षित आणि व्यवस्थित डेटा हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. त्यामुळे भारतीय बँका आणि वित्तीय संस्थांनी डेटा गव्हर्नन्स, केंद्रीकृत डेटा व्यवस्थापन आणि गुणवत्ता नियंत्रणावर भर देणे गरजेचे आहे. मजबूत डेटा पायाभूत सुविधा नसल्यास AI चे अपेक्षित लाभ मिळणे कठीण ठरू शकते.

मर्यादित गुंतवणुकीतून मोठे परिणाम

तज्ज्ञांच्या मते, भारतीय बँका आणि वित्तीय संस्थांनी मोठ्या तंत्रज्ञान स्पर्धेत उतरून प्रचंड खर्च करण्याऐवजी, आपल्या गरजेनुसार परिणामकारक AI उपाय निवडावेत. जलद चाचणी, योग्य तंत्रज्ञान भागीदार, विश्वासार्ह डेटा आणि मोजता येणारे व्यावसायिक परिणाम यांवर लक्ष केंद्रित केल्यास AI ही स्पर्धात्मक ताकद ठरू शकते.