अमेरिकेतील बँकिंग क्षेत्रावरील केपीएमजीच्या २०२६ च्या पहिल्या तिमाहीतील सर्वेक्षणानुसार, पुढील १२ महिन्यांत एआयसाठी सरासरी अंदाजित गुंतवणूक १७७ दशलक्ष डॉलर इतकी आहे. दुसरीकडे, केंब्रिजच्या अभ्यासानुसार मोठ्या वित्तीय संस्थांपैकी ७६ टक्के संस्थांना एआयचे मूल्यांकन करणे कठीण जाते. त्यामुळे एआयचा वापर वाढत असला तरी त्यातून निर्माण होणारे प्रत्यक्ष व्यावसायिक मूल्य मोजण्याचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा बनला आहे.
एखाद्या बँकेने एआय आधारित प्रणाली सुरू केली, कर्मचारी तिचा वापर करू लागले किंवा एखाद्या कामासाठी लागणारा वेळ कमी झाला, म्हणजे त्यातून लगेच आर्थिक फायदा झाला असे मानता येत नाही. एआयमुळे वाचलेला वेळ अधिक ग्राहकांना सेवा देण्यासाठी, नवीन व्यवसाय मिळवण्यासाठी, कर्जवितरणाची प्रक्रिया वेगवान करण्यासाठी किंवा कर्मचाऱ्यांना अधिक महत्त्वाच्या कामासाठी उपलब्ध करून दिला गेला, तरच त्या क्षमतेचे व्यावसायिक मूल्यात रूपांतर होऊ शकते.
यामुळे सहकारी बँकांसाठी ‘एआयचा वापर किती झाला?’ यापेक्षा ‘एआयमुळे बँकेला प्रत्यक्ष काय मिळाले?’ हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरणार आहे.
एआय प्रणाली लागू केल्यानंतरही जुन्या मॅन्युअल प्रक्रिया, अनावश्यक मंजुरीचे टप्पे, स्प्रेडशीटवरील काम किंवा कागदपत्रांची दुहेरी तपासणी सुरू राहिली, तर तंत्रज्ञानाचा अपेक्षित फायदा मिळणार नाही.
सहकारी बँकांमध्ये कर्ज अर्जांची प्राथमिक छाननी, कागदपत्रांचे वर्गीकरण, ग्राहकांच्या प्रश्नांना उत्तरे, अंतर्गत अहवाल, अनुपालनाशी संबंधित माहिती शोधणे आणि ग्राहकांच्या व्यवहारांचे विश्लेषण अशा कामांमध्ये एआयचा वापर करण्याची क्षमता आहे. मात्र, एआय लागू केल्यानंतर कोणते काम कमी होणार, कोणती प्रक्रिया वेगवान होणार आणि कर्मचाऱ्यांचा वाचलेला वेळ कुठे वापरला जाणार, हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
एआयमुळे एखादे काम एका तासाऐवजी २० मिनिटांत पूर्ण झाले, तर उरलेला वेळ बँकेसाठी कसा वापरला जाणार, हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. सहकारी बँका ही क्षमता ग्राहकांशी अधिक संवाद साधण्यासाठी, ठेवी वाढवण्यासाठी, कर्जवाढीसाठी नवीन ग्राहक शोधण्यासाठी, थकबाकी वसुलीसाठी किंवा उच्च-मूल्याच्या कामासाठी वापरू शकतात.
मात्र, केवळ वेळ वाचला म्हणून तो आर्थिक लाभ मानणे योग्य ठरणार नाही. वाचलेली क्षमता प्रत्यक्ष व्यवसायात वापरली गेली आहे का, याचे मोजमाप करणे आवश्यक राहील.
जागतिक बँकिंग क्षेत्रात एआयच्या आर्थिक परिणामांचे मोजमाप करण्यावर भर वाढत आहे. RBC ने २०२७ पर्यंत एआयमधून ७०० दशलक्ष ते १ अब्ज कॅनेडियन डॉलर इतके वाढीव एंटरप्राइझ मूल्य मिळवण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. DBS ने २०२५ मध्ये डेटा ॲनालिटिक्स आणि एआय/एमएल उपक्रमांमधून अंदाजे १ अब्ज सिंगापूर डॉलरचे आर्थिक मूल्य मिळाल्याचे सांगितले आहे.
या उदाहरणांमधून एआयचा पुढील टप्पा केवळ प्रयोग किंवा तंत्रज्ञान स्वीकारण्यापुरता मर्यादित राहणार नसून, त्यातून निर्माण होणाऱ्या आर्थिक मूल्याचे मोजमाप करण्याकडे वळत असल्याचे दिसून येते.
मोठ्या बँकांच्या तुलनेत अनेक नागरी आणि ग्रामीण सहकारी बँकांकडे तंत्रज्ञानासाठी मर्यादित आर्थिक आणि मनुष्यबळ संसाधने आहेत. त्यामुळे एआयमध्ये गुंतवणूक करताना प्रत्येक प्रकल्पाचा खर्च, अपेक्षित लाभ आणि प्रत्यक्ष परिणाम यांचे मोजमाप करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
महागडी एआय प्रणाली स्वीकारण्याऐवजी बँकेसमोरील ठोस समस्या ओळखून त्यावर एआयचा वापर करण्याचा दृष्टिकोन अधिक उपयुक्त ठरू शकतो. ग्राहकसेवा सुधारणा, कर्जप्रक्रियेतील वेळ कमी करणे, दस्तऐवज प्रक्रिया, अनुपालन, अहवाल निर्मिती आणि डेटा विश्लेषण यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये सुरुवातीला मर्यादित स्वरूपात प्रयोग करून त्याचे परिणाम मोजता येऊ शकतात.
