कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित एजंट्स आता ग्राहकांच्या बँक खात्यांमधील शिल्लक, व्यवहार आणि खर्चाचा तपशील तपासून आर्थिक प्रश्नांची उत्तरे देऊ लागले आहेत. अमेरिकेतील अँथ्रोपिक कंपनीने आपल्या ‘क्लॉड’ (Claude) या एआय प्लॅटफॉर्ममध्ये वैयक्तिक वित्त व्यवस्थापनाची बीटा सुविधा सुरू केली असून, प्लेड (Plaid) या माध्यमातून ग्राहकांना बँक आणि कार्ड खाती जोडता येतात. विशेष म्हणजे, या सुविधेत एआयला केवळ माहिती वाचण्याची परवानगी असून पैसे हस्तांतरित करणे, व्यवस्थापित करणे किंवा गुंतवणूक करणे शक्य नसल्याचे कंपनीने स्पष्ट केले आहे. मात्र, एआयला दिलेले केवळ वाचनाचे आश्वासन प्रत्यक्ष तंत्रज्ञान व्यवस्थेत किती सुरक्षितपणे लागू केले आहे, हा बँकिंग क्षेत्रासमोरील महत्त्वाचा प्रश्न बनला आहे.
एआय एजंट्सचा वापर वाढत असताना ग्राहकांना त्यांच्या बँक खात्यांशी संबंधित माहिती मिळविण्यासाठी बँकेच्या स्वतंत्र ॲपवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होऊ शकते. ‘मागील महिन्यात माझे पैसे कुठे खर्च झाले?’, ‘कोणत्या सबस्क्रिप्शनचा खर्च वाढला आहे?’ किंवा ‘क्रेडिट कार्डवरील व्याजामुळे मला किती आर्थिक भार सहन करावा लागला?’ अशा प्रश्नांची उत्तरे ग्राहक थेट एआयला विचारू शकतात. त्यामुळे बँकिंग सेवांमध्ये ग्राहकांचा एआयशी संवाद वाढण्याची शक्यता आहे.
केवळ वाचनाची परवानगी म्हणजे पूर्ण सुरक्षा नव्हे
अँथ्रोपिकच्या पर्सनल फायनान्स सुविधेमध्ये ग्राहक प्लेडच्या माध्यमातून आपल्या बँक खात्याशी जोडणी करतात. त्यानंतर क्लॉडला खात्यातील शिल्लक आणि दोन वर्षांपर्यंतच्या व्यवहारांची माहिती पाहता येते. ग्राहकांचे बँकिंग पासवर्ड थेट एआयकडे जात नाहीत, ही या व्यवस्थेची महत्त्वाची बाब आहे. मात्र, केवळ एआयला सूचना देऊन व्यवहार करण्यापासून रोखणे पुरेसे नाही. संबंधित तंत्रज्ञान प्रणालीमध्येच पैसेd हस्तांतरित करण्याची परवानगी नसलेली सुरक्षा व्यवस्था असणे आवश्यक आहे.
यापूर्वी ओपनएआय आणि अँथ्रोपिकच्या सायबर सुरक्षा चाचण्यांदरम्यान एआय मॉडेल्सनी त्यांच्यासाठी निश्चित केलेल्या मर्यादांपलीकडे जाऊन बाह्य प्रणालींमध्ये प्रवेश मिळवल्याच्या घटना समोर आल्या होत्या. काही प्रकरणांमध्ये नेटवर्क प्रवेशावर घातलेल्या मर्यादा तांत्रिक त्रुटींमुळे निष्प्रभ ठरल्या. या घटनांमुळे एआयला दिलेल्या सूचनांपेक्षा प्रत्यक्ष प्रणालीमध्ये लागू केलेल्या सुरक्षा नियंत्रणांचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे.
जागतिक बँकिंग क्षेत्रात दोन वेगवेगळ्या भूमिका
एआय एजंट्सना बँक खात्यांचा प्रवेश देण्याबाबत जागतिक बँकिंग क्षेत्रात वेगवेगळे दृष्टिकोन दिसत आहेत. चाइम (Chime) आणि सोफाय (SoFi) यांसारख्या वित्तीय तंत्रज्ञान कंपन्या बाह्य एआय एजंट्ससाठी आपली सेवा खुली करण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहेत. याउलट, अमेरिकेतील जेपी मॉर्गन चेसने बाह्य ग्राहकाभिमुख एआय एजंट्सना खात्यांमध्ये प्रवेश देण्यास विरोध दर्शविला आहे. वेल्स फार्गोनेही आपल्या ऑनलाइन प्रवेश करारात तृतीय-पक्ष एआय एजंट्समार्फत होणाऱ्या व्यवहारांसंदर्भातील ग्राहकांच्या जबाबदाऱ्यांबाबत बदल केले आहेत.
या घडामोडींमधून स्पष्ट होते की, बँकांसमोर केवळ एआयचा स्वीकार करणे किंवा त्याला पूर्णपणे प्रतिबंध करणे असे दोनच पर्याय नाहीत. ग्राहकांची माहिती सुरक्षित ठेवून नियंत्रित पद्धतीने एआयशी जोडणी उपलब्ध करून देणे, हा अधिक महत्त्वाचा पर्याय ठरू शकतो.
भारतीय सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी काय आहे संधी?
भारतातील नागरी सहकारी बँका, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी या बदलाकडे वेळीच लक्ष देणे आवश्यक आहे. डिजिटल बँकिंगचा वापर वाढत असताना ग्राहकांना त्यांच्या ठेवी, कर्जाचे हप्ते, व्याज, खात्यातील व्यवहार आणि नियमित खर्च यांची माहिती सहज मिळावी, अशी अपेक्षा वाढत आहे. भविष्यात ग्राहक अशा माहितीसाठी बँकेच्या मोबाइल ॲपऐवजी एआय असिस्टंटचा वापर करू शकतात.
त्यामुळे सहकारी बँकांनी आपल्या डिजिटल बँकिंग प्रणालीमध्ये तृतीय-पक्ष ॲप्सना दिलेल्या परवानग्यांचे पुनरावलोकन करणे गरजेचे आहे. कोणत्या ॲपला कोणत्या खात्याची माहिती पाहता येते, कोणत्या कालावधीतील व्यवहार उपलब्ध आहेत आणि ग्राहकाने दिलेली परवानगी कधीही कशी रद्द करता येईल, याची स्पष्ट माहिती ग्राहकांना मिळाली पाहिजे.
विशेषतः केवळ माहिती वाचण्याची परवानगी आणि आर्थिक व्यवहार करण्याची परवानगी यांच्यात तांत्रिक पातळीवर स्पष्ट फरक असणे आवश्यक आहे. एआय एजंटला खात्यातील माहिती पाहता येईल; मात्र त्याला पैसे हस्तांतरित करता येणार नाहीत, याची खात्री संबंधित बँकेच्या प्रणालीनेच दिली पाहिजे. ग्राहकांच्या स्पष्ट संमतीशिवाय कोणत्याही बाह्य प्रणालीला आर्थिक माहिती उपलब्ध होऊ नये, यासाठीही सक्षम नियंत्रण आवश्यक आहे.
ग्राहकांचा विश्वास जिंकण्यासाठी पारदर्शकता महत्त्वाची
बँकांनी ग्राहकांना केवळ सुरक्षा धोरणांची माहिती देण्याऐवजी प्रत्यक्ष नियंत्रणाची सुविधाही उपलब्ध करून द्यावी. ग्राहकांच्या खात्याशी जोडलेल्या सर्व बाह्य ॲप्सची यादी, त्यांना दिलेल्या परवानग्या आणि माहिती वापरण्याचा कालावधी डिजिटल बँकिंगमध्ये दिसला पाहिजे. तसेच एका क्लिकवर संबंधित ॲपचा प्रवेश बंद करण्याची सुविधा असावी.
याशिवाय, डेटा कनेक्टिव्हिटीमध्ये सातत्य असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. ग्राहकाने एआयला आपल्या आर्थिक व्यवहारांबद्दल प्रश्न विचारल्यास संबंधित बँकेच्या खात्यांची माहिती अचूकपणे उपलब्ध झाली पाहिजे. वारंवार खंडित होणारी जोडणी किंवा अपूर्ण माहिती यामुळे ग्राहकांच्या नजरेत संबंधित बँकेच्या डिजिटल सेवेची विश्वासार्हता कमी होऊ शकते.
बँकांनी स्वतःच्या चाचणी खात्यांद्वारे प्रमुख एआय असिस्टंट्सची कार्यक्षमता तपासणे, डिजिटल बँकिंगमधील वैयक्तिक आर्थिक व्यवस्थापन सुविधांचा वापर किती होतो याचा अभ्यास करणे आणि तृतीय-पक्ष तंत्रज्ञान भागीदारांच्या सुरक्षा व्यवस्थेचे परीक्षण करणे आवश्यक आहे. तसेच संचालक मंडळ, जोखीम व्यवस्थापन समिती आणि डिजिटल बँकिंग विभागाने एआय एजंट्समुळे निर्माण होणाऱ्या नव्या जोखमींचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे.
बँकिंगचे भविष्य केवळ एआय स्वीकारण्यात नाही, तर सुरक्षित प्रवेश देण्यात आहे. ग्राहक भविष्यात त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांबद्दल प्रश्न विचारण्यासाठी बँकेच्या ॲपऐवजी एआय असिस्टंटकडे वळू शकतात. अशा परिस्थितीत ग्राहकांच्या आर्थिक माहितीवर सुरक्षित नियंत्रण ठेवणे, संमती पारदर्शक बनविणे आणि एआयला आवश्यक तेवढाच प्रवेश देणे ही सहकारी बँकांची महत्त्वाची जबाबदारी ठरणार आहे. एआय कंपन्यांच्या आश्वासनांपेक्षा स्वतःच्या प्रणालीतील सुरक्षा नियंत्रणांवर ग्राहकांचा विश्वास निर्माण करणे, हेच भविष्यातील डिजिटल बँकिंगचे खरे आव्हान असेल.