कर्ज मंजुरीसाठी बँक कशी ठरवते तुमची पात्रता आणि जोखीम?

आजच्या काळात घर, गाडी, शिक्षण किंवा वैयक्तिक गरजांसाठी कर्ज घेणे ही एक सामान्य गोष्ट झाली आहे. मात्र, कर्ज मिळणे आणि त्याची सहज परतफेड करणे या दोन्ही वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. अनेकदा एका बँकेने अर्ज नाकारल्यास ग्राहक दुसऱ्या बँकेकडे जातात आणि कर्ज मंजूर करून घेतात. परंतु, केवळ कर्ज मंजूर होतेय म्हणून क्षमतेपेक्षा जास्त कर्ज घेणे भविष्यात मोठ्या आर्थिक संकटाला आमंत्रण ठरू शकते. त्यामुळे कर्ज घेण्यापूर्वी बँकांचे जोखीम मूल्यांकन (Risk Assessment), कर्ज धोरण आणि आपली स्वतःची परतफेडीची क्षमता या गोष्टींचा समतोल राखणे अत्यंत गरजेचे आहे.

प्रत्येक बँकेचे धोरण वेगळे: नाकारलेल्या अर्जाचा अर्थ काय?

प्रत्येक वित्तीय संस्थेचे किंवा बँकेचे जोखीम मूल्यांकन आणि कर्ज वाटपाचे धोरण वेगळे असते. एका बँकेच्या निकषांत एखादा अर्ज बसला नाही, तरी दुसऱ्या बँकेच्या नियमांनुसार कर्ज मंजूर होऊ शकते. विविध बँकांचे व्याजदर, अटी आणि पात्रता निकष यांची तुलना करून योग्य पर्याय निवडता येतो. परंतु, कर्ज मंजूर झाले याचा अर्थ आपण ते सहज फेडू शकू असा होत नाही. कर्ज घेण्यापूर्वी ते आपल्या खिशाला परवडणारे आहे का, हे तपासणे ही ग्राहकाची प्राथमिक जबाबदारी आहे.

कर्ज देताना बँका कोणत्या गोष्टी पाहतात?

कर्ज मंजूर करताना बँका केवळ तुमच्या उत्पन्नावर किंवा केवळ क्रेडिट स्कोअरवर (CIBIL Score) अवलंबून राहत नाहीत. त्या तुमच्या संपूर्ण आर्थिक परिस्थितीचा एकत्रित विचार करतात:

• उत्पन्न (Income): हे तुमच्या कर्जाचे हफ्ते वेळेवर भरण्याच्या क्षमतेची खात्री देते.

• क्रेडिट हिस्टरी (Credit History): तुम्ही भूतकाळात घेतलेल्या कर्जाची परतफेड कशी केली आहे, याचा व्यवहार दर्शवते.

• सध्याची देणी (Existing Liabilities): तुमच्यावर आधीपासून किती कर्जाचा किंवा ईएमआयचा भार आहे आणि अतिरिक्त कर्ज घेण्याची क्षमता उरली आहे का, हे यावरून ठरते.

या सर्व घटकांचे एकत्रित विश्लेषण करूनच बँका कर्जामधील 'जोखीम' (Risk) निश्चित करतात.

FOIR म्हणजे काय? कर्जाच्या गणितातील सर्वात महत्त्वाचा घटक

बँका कर्जदाराची क्षमता तपासण्यासाठी 'FOIR' (Fixed Obligation to Income Ratio) म्हणजेच 'उत्पन्नाच्या तुलनेत निश्चित आर्थिक जबाबदाऱ्यांचे प्रमाण' हे सूत्र वापरतात.

• FOIR काय दर्शवतो?

  तुमच्या मासिक उत्पन्नापैकी किती हिस्सा घरभाडे, जुन्या कर्जांचे ईएमआय आणि इतर निश्चित देण्यांवर खर्च होतो, याचे हे मोजमाप आहे.

• सुरक्षित प्रमाण काय मानले जाते?

  सर्वसाधारणपणे, व्यक्तीच्या एकूण उत्पन्नातील ४५ ते ५० टक्के हिस्सा हा त्याच्या दैनंदिन वैयक्तिक आणि कौटुंबिक गरजांसाठी शिल्लक राहणे आवश्यक मानले जाते.

• धोक्याची घंटा:

  ज्या व्यक्तीचा FOIR ५५ टक्क्यांपेक्षा जास्त असतो, त्याला बँकांच्या दृष्टीने 'अधिक जोखमीचा कर्जदार' मानले जाते. अशा स्थितीत नवीन कर्ज मिळणे कठीण होते किंवा मिळाले तरी ते उच्च व्याजदराने मिळण्याची शक्यता असते.

दीर्घकालीन ताण टाळण्यासाठी काय करावे?

आर्थिक स्थिरता टिकवून ठेवण्यासाठी कर्ज घेण्यापूर्वी स्वतःचे बजेट तपासणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. केवळ 'कर्ज मिळतेय' म्हणून ते घेण्याऐवजी, ज्या कर्जाचा हप्ता दीर्घकाळ तुमच्या दैनंदिन आयुष्यावर आणि बचतीवर ताण आणणार नाही, तेवढेच कर्ज घेणे योग्य ठरते. योग्य आर्थिक नियोजन आणि मर्यादा ओळखून घेतलेले कर्जच भविष्यातील आर्थिक सुरक्षिततेची गुरुकिल्ली आहे.