भारतातील चलन रचनेत मोठा बदल घडताना दिसत आहे. २००० रुपयांच्या नोटा टप्प्याटप्प्याने बंद केल्यानंतर उच्च मूल्याच्या नोटांचे प्रमाण वाढले असून, लहान नोटांचा वाटा घटला आहे. SBI Research च्या ताज्या अहवालानुसार, मार्च २०२५ अखेर ५०० रुपयांच्या नोटांचा वाटा मूल्याच्या दृष्टीने ८.९% ने वाढून ८६% झाला आहे, तर आकारमानाच्या दृष्टीने तो ३% ने वाढून ४०.९% वर पोहोचला आहे.
१९ मे २०२३ रोजी Reserve Bank of India (RBI) ने २००० रुपयांच्या नोटा चलनातून काढून टाकण्याची घोषणा केली होती. त्या वेळी एकूण ३.५६ लाख कोटी रुपये मूल्याच्या नोटा प्रचलनात होत्या.
३१ जानेवारी २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या एसबीआय रिसर्चच्या अहवालानुसार, या सर्व नोटांपैकी ९८.४२% नोटा परत आल्या आहेत.
आकारमानाच्या दृष्टीने लहान नोटांचा वाटा ४.१% ने घसरून ३२.४% झाला आहे.
मात्र ५०/१०० रुपयांच्या नोटांमध्ये १.५% वाढ नोंदली गेली आहे.
२०० आणि ५०० रुपयांच्या नोटांचा वाटा ४.०% ने वाढला आहे.
२८ एप्रिल २०२५ रोजी रिझर्व्ह बँकेने बँकांना एटीएममध्ये १००/२०० रुपयांच्या नोटांचे प्रमाण वाढवण्याचे निर्देश दिले होते. मार्च २०२६ अखेर ९६% एटीएममध्ये या नोटा वितरित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. सार्वजनिक मागणी पूर्ण करण्यासाठी रिझर्व्ह बँक करन्सी चेस्टद्वारे शाखांना अधिक लहान नोटा पुरवेल, असेही अहवालात नमूद आहे.
अहवालात असेही स्पष्ट करण्यात आले आहे की ५०/१००/२०० रुपयांच्या नोटांचा घटता वाटा हा डिजिटल व्यवहारांच्या वाढीशी सुसंगत आहे.
NPCI च्या डेटानुसार, ५०० रुपयांपेक्षा कमी रकमेचे P2M व्यवहार UPI वर एकूण व्यवहारांच्या ८६% वाटा घेतात.
यामागे Unified Payments Interface (UPI) च्या झपाट्याने वाढलेल्या वापराचा मोठा वाटा आहे.
डिजिटल पेमेंटमध्ये विक्रमी वाढ होत असतानाही आणि रोख-ते-जीडीपी गुणोत्तर घटत असतानाही, जानेवारी २०२६ मध्ये भारतातील चलन चलनात (CiC) सुमारे ४० लाख कोटी रुपये या सर्वकालीन उच्चांकावर पोहोचले आहे.
२००० रुपयांच्या नोटा जवळपास पूर्णपणे परत आल्याने भारताचे चलन मिश्रण वेगाने ५०० रुपयांच्या नोटांकडे झुकत आहे, तर डिजिटल व्यवहारांच्या वाढीमुळे लहान नोटांचा वापर घटत आहे. तरीही, रोख चलनाचे महत्त्व अजूनही भारतीय अर्थव्यवस्थेत कायम आहे.
