बदलत्या बँकिंग स्पर्धेत ग्राहकांना केवळ ठेवी आणि कर्जपुरवठ्याच्या माध्यमातून सेवा देणे पुरेसे राहिलेले नाही. ग्राहकांशी दीर्घकालीन संबंध निर्माण करणे, त्यांच्या आर्थिक गरजांनुसार वैयक्तिक सेवा उपलब्ध करून देणे आणि त्यांना बँकेशी जोडून ठेवणे याला महत्त्व प्राप्त होत आहे. याच पार्श्वभूमीवर खासगी आणि व्यावसायिक बँकांमध्ये लोकप्रिय होत असलेली 'प्रीमियम बँकिंग' किंवा 'प्राधान्य बँकिंग' ही संकल्पना नागरी सहकारी बँकांसाठीही महत्त्वाची ठरू शकते. विशेषतः मोठ्या ठेवीदारांना आकर्षित करणे, विद्यमान ग्राहक टिकवून ठेवणे आणि बँकेच्या व्यवसायाचा विस्तार करणे यासाठी ही संकल्पना उपयुक्त ठरू शकते.
ग्राहकाने बँकेत ठेवलेली एकूण रक्कम, बँकेसोबतचे त्याचे एकूण आर्थिक व्यवहार किंवा ठरावीक किमान शिल्लक यांचा विचार करून त्याला विशेष बँकिंग सुविधा देण्याची पद्धत म्हणजे प्रीमियम बँकिंग. या कार्यक्रमांतर्गत पात्र ग्राहकांना नियमित ग्राहकांपेक्षा काही अतिरिक्त सुविधा आणि प्राधान्य दिले जाते.
यामध्ये स्वतंत्र संबंध व्यवस्थापक (Relationship Manager), प्राधान्याने बँकिंग सेवा, विशेष ग्राहक सेवा, निवडक शुल्कांमध्ये सवलत, कर्ज प्रक्रियेत सुलभता आणि ग्राहकांच्या गरजेनुसार आर्थिक उत्पादनांची माहिती यांचा समावेश असू शकतो. काही बँका चेकबुक, लॉकर, डेबिट कार्ड यांसारख्या सुविधांवरील शुल्क कमी करतात किंवा विशिष्ट अटींवर माफ करतात. काही ठिकाणी कर्ज प्रक्रिया शुल्कात सवलत तसेच ठेवी आणि कर्जांवर ग्राहकांच्या एकूण बँकिंग संबंधांनुसार विशेष दर दिले जातात.
अलीकडच्या काळात बँकांमधील स्पर्धेचे स्वरूप बदलत आहे. केवळ ठेवी स्वीकारणे आणि कर्ज देणे यापुरती बँकांची भूमिका मर्यादित राहिलेली नाही. ग्राहकांना म्युच्युअल फंड, विमा आणि इतर आर्थिक उत्पादनांची माहिती व सेवा देऊन शुल्काधारित उत्पन्न वाढविण्यावरही बँका भर देत आहेत.
'प्लॅन अहेड वेल्थ अॅडव्हायझर्स'चे संस्थापक विशाल धवन यांच्या मते, ग्राहकांच्या संपत्ती निर्मितीच्या प्रवासाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच त्यांच्याशी संबंध निर्माण करण्याचा प्रयत्न बँका करीत आहेत. डिजिटल बँका आणि थेट म्युच्युअल फंड गुंतवणूक मंचांकडून वाढणाऱ्या स्पर्धेमुळे पारंपरिक बँकांना आपल्या सेवांचा विस्तार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
त्यामुळे ग्राहकांच्या एकूण आर्थिक गरजांचा विचार करून सेवा देण्याकडे बँकांचा कल वाढत आहे.
प्रीमियम बँकिंग ही संकल्पना नागरी सहकारी बँकांसाठीही उपयुक्त ठरू शकते. अनेक सहकारी बँकांकडे स्थानिक व्यापारी, उद्योजक, व्यावसायिक, डॉक्टर, छोटे उद्योग, संस्थात्मक ठेवीदार आणि दीर्घकालीन ग्राहकांचा मोठा वर्ग असतो. या ग्राहकांशी वैयक्तिक संबंध हे सहकारी बँकांचे पारंपरिक बलस्थान आहे. त्याला आधुनिक ग्राहकसेवेची जोड दिल्यास बँकांना स्पर्धेत वेगळी ओळख निर्माण करता येऊ शकते.
यासाठी बँका पुढील उपायांचा विचार करू शकतात.
१. प्राधान्य ग्राहक वर्गाची निर्मिती : ठेवी, व्यवहार आणि बँकेशी असलेल्या एकूण संबंधांच्या आधारे पात्र ग्राहकांचा स्वतंत्र वर्ग तयार करता येईल.
२. स्वतंत्र संबंध व्यवस्थापक : मोठ्या ठेवीदारांना आणि महत्त्वाच्या व्यावसायिक ग्राहकांना त्यांच्या बँकिंग गरजांसाठी स्वतंत्र संपर्क अधिकारी उपलब्ध करून देता येईल.
३. विशेष बँकिंग सुविधा : ग्राहकांना प्राधान्याने सेवा, जलद तक्रार निवारण, डिजिटल बँकिंगसाठी मदत आणि निवडक सेवांमध्ये सवलती देता येतील.
४. कर्जदारांसाठी विशेष सेवा : पात्र ग्राहकांना कर्जविषयक मार्गदर्शन, कागदपत्रांची पूर्तता आणि प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी स्वतंत्र सेवा देता येईल. मात्र, कर्जाचे व्याजदर व सवलती बँकेच्या मंजूर धोरणानुसारच असाव्यात.
५. ग्राहकांशी दीर्घकालीन संबंध : ग्राहकांच्या आर्थिक गरजा समजून घेऊन त्यानुसार ठेवी, कर्ज आणि इतर अनुमत बँकिंग सेवांची माहिती देता येईल.
प्रीमियम बँकिंग सुरू करताना केवळ मोठ्या ठेवीदारांना विशेष सुविधा देण्यापेक्षा त्यामागील आर्थिक गणित समजून घेणे आवश्यक आहे. अशा योजनांमुळे बँकेच्या उत्पन्नात किती वाढ होईल, सुविधांवरील सवलतींचा खर्च किती असेल आणि ग्राहक टिकवून ठेवण्याचा प्रत्यक्ष फायदा काय होईल, याचे विश्लेषण करणे गरजेचे आहे.
तसेच ग्राहकांमध्ये भेदभाव होणार नाही, सेवा शुल्काबाबत पारदर्शकता राहील आणि ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण होईल याची काळजी घ्यावी. कोणत्याही विशेष योजनेची अंमलबजावणी करताना संबंधित रिझर्व्ह बँक निर्देश, लागू बँकिंग नियम, संचालक मंडळाचे मंजूर धोरण आणि बँकेची आर्थिक क्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. म्युच्युअल फंड किंवा विमा यांसारखी उत्पादने वितरित करायची असल्यास त्यासाठी लागू असलेल्या नियामक अटी व आवश्यक परवानग्यांचे पालन करणेही महत्त्वाचे आहे.
सहकारी बँकांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ग्राहकांशी असलेले जवळचे आणि विश्वासाचे संबंध. या विश्वासाला आधुनिक तंत्रज्ञान, वैयक्तिक सेवा आणि प्राधान्य ग्राहक व्यवस्थापनाची जोड दिल्यास सहकारी बँकांना मोठ्या ठेवीदारांना आकर्षित करण्याबरोबरच विद्यमान ग्राहक टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
भविष्यात बँकिंग क्षेत्रातील स्पर्धा केवळ व्याजदरांवर अवलंबून राहणार नाही, तर ग्राहकाला मिळणारा अनुभव, सेवेचा वेग आणि त्याच्या गरजेनुसार दिले जाणारे आर्थिक मार्गदर्शन यांनाही तितकेच महत्त्व असेल. त्यामुळे प्रीमियम बँकिंगची संकल्पना नागरी सहकारी बँकांनी गांभीर्याने अभ्यासण्याची वेळ आली आहे.