डिजिटल पेमेंट क्षेत्रात क्रांती घडवून आणणारा युनिफाइड पेमेंट इंटरफेस (UPI) आता अधिक स्मार्ट आणि स्वायत्त होण्याच्या मार्गावर आहे. नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) 'युनिफाइड एजंट प्रोटोकॉल' (UAP) नावाचे एक नवीन फ्रेमवर्क विकसित करत आहे. या प्रस्तावानुसार, युझर्सच्या वतीने AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) एजंट्स थेट लहान मूल्यांचे UPI व्यवहार करू शकतील, आणि यासाठी प्रत्येक वेळी युझरला पिन टाकून मंजुरी देण्याची गरज भासणार नाही.
सध्या ही प्रणाली अंतिम टप्प्यात असून, मुंबईत होणाऱ्या आगामी 'ग्लोबल फिनटेक फेस्ट'मध्ये या तंत्रज्ञानाचे अधिकृत अनावरण केले जाण्याची शक्यता आहे.
सध्याच्या UPI व्यवहारात प्रत्येक पेमेंटसाठी युझरला सक्रियपणे पिन (PIN) टाकून मंजुरी द्यावी लागते. मात्र, प्रस्तावित UAP मॉडेलमध्ये AI एजंटला ठराविक मर्यादा आणि नियमांच्या चौकटीत स्वयंचलित व्यवहारांचे अधिकार मिळतील. ही संपूर्ण प्रक्रिया पाच टप्प्यांत पार पडेल:
नियम आणि मर्यादा निश्चिती: ग्राहक सुरुवातीलाच AI एजंटला काय खरेदी करायचे आहे, कमाल खर्चाची मर्यादा, व्यवहारांची वारंवारता आणि वस्तूच्या किमतीच्या अटी सेट करून देईल.
मर्यादित अधिकार हस्तांतरण: सॉफ्टवेअरला बँक खात्याचा थेट किंवा अमर्याद ॲक्सेस न देता, केवळ ठरवून दिलेल्या नियमांनुसार काम करणारे प्रतिनिधिक अधिकार दिले जातील.
निधी राखीव ठेवणे (पेमेंट सुविधा): या व्यवहारांसाठी 'UPI रिझर्व्ह पे' सारख्या विद्यमान यंत्रणांचा वापर करून ठराविक निधी बाजूला ठेवला जाईल.
पात्र व्यवहाराची ओळख: जेव्हा बाजारात किंवा ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मवर युझरने दिलेल्या अटींची (उदा. एखाद्या वस्तूची किंमत ठराविक मर्यादेपेक्षा कमी होणे) पूर्तता होईल, तेव्हा AI एजंट युझरच्या हस्तक्षेपाशिवाय पेमेंट प्रक्रिया सुरू करेल.
सुरक्षित व्यवहार पूर्ण होणे: हा व्यवहार सुरक्षित UPI इकोसिस्टममधून पार पडेल, जिथे प्रत्येक व्यवहाराची नोंद (Audit Trail) ठेवली जाईल.
अनेकांना ही सुविधा UPI AutoPay सारखी वाटू शकते, परंतु या दोन्ही प्रणालींमध्ये मोठा फरक आहे:
UPI AutoPay: यामध्ये आधीच ठरलेल्या निश्चित तारखेला आणि ठरलेल्या रकमेचे आवर्ती (Recurring) पेमेंट (उदा. ओटीटी सबस्क्रिप्शन, विजेचे बिल) स्वयंचलितपणे कापले जाते. यात कोणताही निर्णय घेतला जात नाही.
AI एजंट (UAP): यात AI एजंट केवळ सूचनेचे पालन करत नाही, तर परिस्थितीचे मूल्यांकन करून निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ “जेव्हा अमूक एका वस्तूची किंमत ₹१,००० पेक्षा कमी होईल, तेव्हा ती खरेदी कर.” अशा सूचनेवर AI परिस्थिती तपासून योग्य वेळी खरेदीचा निर्णय घेईल.
NPCI कडे आधीपासूनच 'UPI Circle' (दुसऱ्या युझरला पेमेंट अधिकार सोपवणे) आणि 'UPI Reserve Pay' (भविष्यातील व्यवहारांसाठी निधी ब्लॉक करणे) या सुविधा उपलब्ध आहेत. UAP फ्रेमवर्क याच पायाभूत सुविधांचा आधार घेईल.
तथापि, या सुविधेमुळे सोयीस्करपणा वाढणार असला तरी सुरक्षेचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरणार आहे. AI एजंटला दिलेले अधिकार सुरक्षित ठेवणे, सायबर फ्रॉड रोखणे आणि एजंट मर्यादेबाहेर खर्च करणार नाही याची खात्री करणे हे मोठे आव्हान असेल. यासाठीच NPCI एक मजबूत 'दायित्व आराखडा' (Liability Framework) आणि अतिरिक्त ऑथेंटिकेशन लेयर तयार करण्यावर काम करत आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, NPCI बँक खात्याची सुरक्षा कायम ठेवून UPI च्या भोवती एक असा नियंत्रित डिजिटल स्तर (Layer) तयार करत आहे, जिथे AI तंत्रज्ञान मानवी हस्तक्षेप कमी करून रोजच्या खरेदीची कामे अधिक सुलभ करेल. सुरुवातीला किराणा मालासारख्या दैनंदिन व कमी रकमेच्या खरेदीसाठी याचा वापर केला जाईल, आणि भविष्यात अधिक अत्याधुनिक सेवांसाठी याचा विस्तार केला जाईल.