पूर्वी ग्राहकांना त्यांच्या स्थानिक बँक शाखेवर आणि तिथे असणाऱ्या वैयक्तिक संबंधांवर पूर्णपणे अवलंबून राहावे लागत होते. मात्र, स्मार्टफोनचा वाढता वापर आणि डिजिटल केवायसी (Digital KYC) मुळे हे चित्र पूर्णपणे बदलले आहे.
आता ग्राहक घरबसल्या एकाधिक बँका आणि फिनटेक कंपन्यांच्या सेवांचा लाभ घेत आहेत. पगार एका बँकेत, क्रेडिट कार्ड दुसऱ्या संस्थेचे, गृहकर्ज तिसऱ्या वित्त पुरवठादाराकडून आणि दैनंदिन व्यवहारांसाठी UPI ॲप्स असा नवा ट्रेंड सर्वत्र रुजला आहे.
डिजिटल वित्तीय प्लॅटफॉर्म्स आणि फिनटेक मार्केटप्लेसमुळे ग्राहकांना एकाच ठिकाणी अनेक कर्जदात्यांच्या व्याजदरांची आणि अटींची तुलना करण्याची संधी मिळत आहे.
तात्काळ निकाल: ग्राहकाने मूलभूत माहिती भरताच काही सेकंदांतच त्यांच्या गरजांनुसार योग्य पर्याय समोर येतात.
सरकारी आणि नियामक पाठबळ: क्रेडिट ब्युरो, अकाउंट एग्रीगेटर आणि जीएसटी डेटाच्या डिजिटल देवाणघेवाणीमुळे कर्ज मंजुरीची प्रक्रिया आधीपेक्षा अधिक पारदर्शक आणि गतिमान झाली आहे.
आर्थिक समावेशन: फिनटेक कंपन्यांमुळे पूर्वी बँकिंग सेवांपासून वंचित राहिलेल्या घटकांपर्यंतही वित्तपुरवठा सहज पोहोचत आहे.
बँकिंग क्षेत्रातील या बदलाची सुरुवात प्रामुख्याने क्रेडिट कार्ड बाजारातून झाली. ग्राहक एकापेक्षा जास्त क्रेडिट कार्ड वापरू लागले आहेत आणि प्रत्येक कार्ड विशिष्ट हेतूसाठी वापरले जाते.
उदाहरणार्थ, दैनंदिन खर्चावर जलद रिवॉर्ड्स आणि कॅशबॅक मिळवण्यासाठी एक कार्ड वापरले जाते, तर प्रवासादरम्यान लाउंज ॲक्सेस आणि एअर माइल्ससाठी दुसरे कार्ड निवडले जाते. याव्यतिरिक्त, ऑनलाइन शॉपिंग व UPI व्यवहारांसाठी डिजिटल कार्डे आणि वाहनांच्या इंधन खर्चावर बचत करण्यासाठी फ्यूएल कार्डे वापरली जात आहेत. या विविधतेमुळे बँकांमध्ये ग्राहकांना जास्तीत जास्त फायदे देण्यासाठी तीव्र स्पर्धा सुरू झाली आहे.
ग्राहकांची बदलती आवड आणि प्राधान्यक्रम लक्षात घेऊन बँकांनी आता मोठ्या इ-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्स आणि ब्रँड्ससोबत सह-ब्रँड (Co-Branded) भागीदारी करण्यास सुरुवात केली आहे. यामुळे ग्राहकांना उच्च-मूल्यवान बक्षिसे, कर्जावर कमी व्याजदर, चांगला सेवा दर्जा आणि आधुनिक डिजिटल अनुभव एकाच वेळी मिळत आहे.
प्राथमिक बँकेची संकल्पना एका रात्रीत संपुष्टात येणार नाही. आजही मूलभूत बँकिंगसाठी एक मुख्य बँक महत्त्वाची ठरेल; परंतु ती एकमेव संस्था राहणार नाही.
बँका आणि फिनटेक कंपन्यांमधील या स्पर्धेमुळे संपूर्ण वित्तीय परिसंस्थेला फायदा होत आहे. कर्जदात्यांसाठी एक मोठी बाजारपेठ खुली झाली असून, केवळ एका बँकेवर निष्ठा ठेवून राहण्यापेक्षा 'हुशार' बनलेल्या भारतीय ग्राहकाला आपल्या गरजेनुसार सर्वोत्तम पर्याय निवडण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले आहे.