सर्वसामान्य करदात्याच्या घरी किंवा ईमेलवर जर 'आयकर विभागाची नोटीस' (Income Tax Notice) धडकली, तर मनात पहिली भावना येते ती भीतीची. अनेकदा भीतीपोटी लोक चुकीची पावले उचलतात किंवा दलालांच्या आहारी जातात. परंतु, आयकराची नोटीस येणे म्हणजे तुम्ही काहीतरी गुन्हा केला आहे किंवा तुम्हाला मोठा दंड होणार आहे, असा त्याचा अर्थ मुळीच होत नाही. अनेकदा ही नोटीस केवळ एका साध्या माहितीसाठी किंवा तुम्ही भरलेल्या रिटर्नच्या पडताळणीसाठी असू शकते. त्यामुळे घाबरून न जाता, योग्य कायदेशीर मार्गाने आणि ऑनलाईन पद्धतीने याला सामोरे जाणे आवश्यक आहे.
गेल्या काही काळातील डिजिटल क्रांतीमुळे आता आयकर विभागाचे काम पूर्णपणे पारदर्शक आणि ऑनलाईन झाले आहे. त्यामुळे नागरिकांनी सजग राहून या प्रक्रियेची माहिती घेणे गरजेचे आहे.
आजकाल सायबर गुन्हेगार आणि घोटाळेबाज आयकर विभागाच्या नावाचा वापर करून लोकांना घाबरवण्याचा आणि पैसे उकळण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यामुळे कोणतीही नोटीस आल्यास त्यावर आंधळा विश्वास ठेवू नका.
आयकर विभागाच्या अधिकृत ई-फायलिंग पोर्टलला भेट देऊन तुम्ही नोटीसची सत्यता तपासू शकता. यासाठी तुमच्याकडे पॅन कार्ड (PAN Card), मोबाईल नंबर आणि नोटीसवर असलेला डीआयएन (DIN - Document Identification Number) असणे आवश्यक आहे. जर पोर्टलवर या 'डीआयएन'ची नोंद सापडली नाही, तर समजून जा की ती नोटीस बनावट आहे.
तुम्हाला आलेली नोटीस नेमकी कशासाठी आहे, हे त्यावरील कलमावरून स्पष्ट होते. नोटीस हातात आल्यावर त्यावरील खालील कलमे काळजीपूर्वक समजून घेणे गरजेचे आहे:
कलम १४३(१) - केवळ एक सूचना: ही प्रामुख्याने एक इंटिमेशन असते. तुमचा कर परतावा (Tax Return) यशस्वीरित्या प्रक्रियेत समाविष्ट झाला आहे, हे याद्वारे कळवले जाते.
कलम १४२(१) - अतिरिक्त माहितीची मागणी: करनिर्धारण (Assessment) करण्यापूर्वी विभागाला तुमच्याकडून काही अतिरिक्त माहिती किंवा कागदपत्रे हवी असल्यास ही नोटीस दिली जाते.
कलम १४३(२) - छाननी सूचना: ही एक 'स्क्रूटनी नोटीस' आहे. यामध्ये तुमच्या टॅक्स फाईलची बारकाईने तपासणी केली जाणार असल्याने योग्य कागदपत्रे सादर करावी लागतात.
कलम १४८ - उत्पन्न लपवल्याचा संशय: तुमच्या एखाद्या उत्पन्नावर कर आकारायचा राहून गेला आहे, असा संशय विभागाला असल्यास ही नोटीस जारी केली जाते.
कलम २४५ - जुनी थकबाकी समायोजन: जर तुमचा पूर्वीचा कोणताही कर थकीत असेल आणि तो चालू वर्षाच्या परताव्यामधून (Refund) वजा करायचा असेल, तर ही नोटीस येते.
आता आयकर कार्यालयाच्या चकरा मारण्याचे दिवस संपले आहेत. तुम्ही घरबसल्या अत्यंत सुरक्षितपणे ऑनलाईन प्रतिसाद देऊ शकता:
लॉग इन करा: सर्वप्रथम आयकराच्या अधिकृत ई-फायलिंग पोर्टलवर लॉग इन करा.
e-Proceedings वर जा: मुख्य पानावर असलेल्या 'Pending Actions' या टॅबवर क्लिक करा आणि त्यानंतर 'e-Proceedings' हा पर्याय निवडा.
कागदपत्रे अपलोड करा: तिथे तुम्हाला आलेली नोटीस दिसेल. त्यावर क्लिक करून तुमचा योग्य तो प्रतिसाद नोंदवा आणि मागितलेली आवश्यक कागदपत्रे पीडीएफ (PDF) स्वरूपात अपलोड करा.
पोचपावती सांभाळा: प्रतिसाद सबमिट केल्यानंतर मिळणारी पोचपावती (Acknowledgment Receipt) डाउनलोड करून स्वतःकडे पुरावा म्हणून सुरक्षित ठेवा.
आयकर विभागाच्या नोटिसीला वेळेत उत्तर देणे बंधनकारक आहे. जर तुम्ही दिलेल्या मुदतीत प्रतिसाद दिला नाही किंवा अपूर्ण अथवा खोटी माहिती दिली, तर तुम्हाला मोठ्या दंडाचा सामना करावा लागू शकतो. गंभीर प्रकरणांमध्ये विभाग अधिक कठोर कायदेशीर किंवा चौकशीची कारवाई करू शकतो.
खबरदारीचा उपाय म्हणून आपले बँक स्टेटमेंट, फॉर्म १६ (Form 16) आणि गुंतवणुकीचे सर्व पुरावे नेहमी फाईल करून तयार ठेवावेत. जर नोटीस तांत्रिक किंवा गुंतागुंतीची वाटत असेल, तर स्वतः प्रयोग न करता एखाद्या तज्ज्ञ चार्टर्ड अकाउंटंटचा (CA) सल्ला घेणे केव्हाही हिताचे ठरते.
...अचूक माहिती, वेळेवर केलेली कारवाई आणि डिजिटल सजगता हाच आयकर नोटिसीला उत्तर देण्याचा सर्वोत्तम आणि सुरक्षित मार्ग आहे!