अनेकदा बँक खात्याचे पासबुक किंवा मोबाईलवरील मेसेज तपासताना ग्राहकांना २०, ५० किंवा १०० रुपये वजा झाल्याचे दिसून येते. कोणताही मोठा व्यवहार न करता हे पैसे का कापले गेले, असा प्रश्न सामान्य खातेदारांना पडतो. वास्तविक, ज्या सेवा आपण रोजच्या व्यवहारात मोफत समजतो, अशा अनेक सामान्य बँकिंग सुविधांवर बँकांकडून छुपे सेवा शुल्क आकारले जाते.
बँकांच्या अशाच काही प्रमुख छुप्या शुल्कांची कारणे आणि त्यापासून बचाव करण्याचे उपाय खालीलप्रमाणे आहेत:
अनेक खातेदारांचा असा समज असतो की, एटीएममधून केवळ रोख रक्कम काढली तरच तो व्यवहार म्हणून गणला जातो. मात्र, नियमांनुसार दर महिन्याला स्वतःच्या बँकेच्या एटीएममधून ५ आणि दुसऱ्या बँकेच्या एटीएममधून ३ मोफत व्यवहारांची मर्यादा असते.
छुप्या शुल्काचे स्वरूप: या मोफत मर्यादेमध्ये केवळ पैसे काढणेच नव्हे, तर शिल्लक रक्कम तपासणे (Balance Enquiry) आणि मिनी स्टेटमेंट काढणे यांचाही समावेश होतो.
नुकसान: ही मर्यादा संपल्यानंतर एटीएम स्क्रीनवर फक्त शिल्लक तपासल्यास किंवा मिनी स्टेटमेंट काढल्यास खात्यातून रु. ८ ते १० आणि त्यावर १८% जीएसटी कापला जातो.
खात्यातील प्रत्येक लहान-मोठ्या व्यवहाराची माहिती ग्राहकांना मोबाईलवर मेसेजद्वारे पाठवली जाते.
छुप्या शुल्काचे स्वरूप: या सेवेच्या बदल्यात बहुतांश बँका दर तीन महिन्यांनी खात्यातून १५ ते २५ रुपये एसएमएस शुल्क म्हणून वजा करतात.
नियम काय सांगतो? रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, फसवणूक टाळण्यासाठी पाठवल्या जाणाऱ्या अनिवार्य सुरक्षेच्या मेसेजवर बँका मनमानी शुल्क आकारू शकत नाहीत. मात्र, इतर सामान्य आणि प्रचारात्मक (Promotional) सूचनांच्या नावाखाली ही कपात नियमितपणे केली जाते.
अनेक ग्राहकांच्या मनात भीती असते की, खात्यात किमान शिल्लक (Minimum Balance) ठेवली नाही किंवा जास्त काळ पैसे नसतील, तर दंडाची रक्कम वजा होऊन खाते ऋणात (मायनसमध्ये) जाईल का?
रिझर्व्ह बँकेचा स्पष्ट नियम: रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार, कोणत्याही प्रकारचे मेंटेनन्स किंवा सेवा शुल्क वजा करून बँक ग्राहकाचे खाते कधीही मायनसमध्ये नेऊ शकत नाही.
मर्यादा: शुल्क कपात झाल्यास खात्यातील शिल्लक जास्तीत जास्त 'शून्य' (Zero) होऊ शकते, त्यापेक्षा कमी नाही.
एटीएमचा मर्यादित वापर: शिल्लक रक्कम तपासण्यासाठी वारंवार एटीएममध्ये जाणे टाळा.
डिजिटल पर्यायांचा वापर: शिल्लक तपासण्यासाठी बँकेची अधिकृत मिस्ड कॉल सुविधा, व्हॉट्सॲप बँकिंग किंवा UPI ॲप्स (GPay, PhonePe इत्यादी) वापर करा. हे पर्याय पूर्णपणे मोफत आहेत.
न वापरलेली खाती बंद करा: दीर्घकाळ वापरात नसलेली बँक खाती तशीच सोडून न देता, थेट होम ब्रँचमध्ये जाऊन ती कायमची बंद करा, जेणेकरून नाहक शुल्क आकारले जाणार नाही.