भारताच्या सहकारी क्षेत्रासाठी डेटा-चालित धोरणनिर्मिती मजबूत करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल म्हणून, सहकार मंत्रालय (MoC) आणि सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय (MoSPI) यांच्या संयुक्त सहकार्याने कार्यात्मक सहकारी संस्थांवर जलद सर्वेक्षण (Rapid Survey on Functional Cooperatives – RSFC) सुरू करण्यात आले आहे.
या सर्वेक्षणाचा उद्देश देशपातळीवरील प्रमुख सहकारी क्षेत्रांमध्ये एकूण मूल्यवर्धित (GVA), एकूण उत्पादन मूल्य (GVO) आणि रोजगार निर्मिती यांचे अचूक व विश्वासार्ह अंदाज तयार करणे हा आहे.
सहकार मंत्रालयाने उपलब्ध करून दिलेल्या कार्यात्मक सहकारी संस्थांच्या (FCs) यादीच्या आधारे सर्वेक्षण राबवण्यास MoSPI ने तत्वतः मान्यता दिली आहे.
हा उपक्रम भारताच्या ग्रामीण व कृषी अर्थव्यवस्थेचा कणा मानल्या जाणाऱ्या सहकारी संस्थांच्या आर्थिक योगदान व रोजगार क्षमतेशी संबंधित दीर्घकालीन डेटा तफावत भरून काढण्याचा प्रयत्न आहे.
सर्वेक्षणासाठी नमुना चौकट राष्ट्रीय सहकारी डेटाबेस (NCD) मधून तयार केली जाणार असून त्यामुळे देशव्यापी, पद्धतशीर व व्यापक व्याप्ती सुनिश्चित केली जाणार आहे.
या सर्वेक्षणात समावेश असेल —
प्राथमिक सहकारी संस्था
३० क्षेत्रांमधील फेडरेशन्स
यामध्ये मुख्यतः पुढील प्रकारच्या सहकारी संस्थांचा समावेश असेल :
✔ पत सहकारी संस्था
✔ गृहनिर्माण सहकारी संस्था
✔ उत्पादक सहकारी संस्था
✔ विपणन सहकारी संस्था
✔ सामाजिक क्षेत्रातील सहकारी संस्था
✔ बहुउद्देशीय सहकारी संस्था
स्ट्रक्चरल बदल आणि ट्रेंड विश्लेषणासाठी हा सर्वेक्षण डेटा पुढील दोन आर्थिक वर्षांसाठी संकलित केला जाणार आहे :
आर्थिक वर्ष २०२०–२१
आर्थिक वर्ष २०२३–२४
यामुळे विशेषतः कोविडनंतरच्या काळातील सहकारी परिसंस्थेतील बदलांचे विश्लेषण शक्य होणार आहे.
प्रस्तावित वेळापत्रकानुसार -
सर्वेक्षण सुरूवात : एप्रिल २०२६
कालावधी : ६ महिने
या सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष राष्ट्रीय खात्यांमध्ये (National Accounts) आणि रोजगार अंदाजांमध्ये समाविष्ट केले जाणार असून, त्यामुळे सहकारी क्षेत्राचे राष्ट्रीय सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व अधिक मजबूत होणार आहे.
सूचना व टिप्पण्या खालील ई-मेलवर पाठवता येतील :
tc.dpd@mospi.gov.in
nssocpd.coord@mospi.gov.in
अंतिम तारीख : १६ फेब्रुवारी २०२६
निष्कर्ष:- RSFC हा केवळ सर्वेक्षण प्रकल्प नसून, भारतातील सहकारी क्षेत्रासाठी भविष्यातील धोरणनिर्मितीचा आधारस्तंभ ठरणारा डेटा-इन्फ्रास्ट्रक्चर उपक्रम आहे.