यामुळे ‘नो युअर एआय’ (KYAI) ही संकल्पना वित्तीय संस्थांमध्ये महत्त्वाची ठरत आहे. ग्राहकाची ओळख आणि जोखीम समजून घेण्यासाठी ज्या पद्धतीने KYC आवश्यक आहे, त्याचप्रमाणे संस्थेत वापरल्या जाणाऱ्या एआय प्रणालीचे उद्दिष्ट, डेटा, कार्यपद्धती, मर्यादा आणि निर्णयप्रक्रिया समजून घेणे आवश्यक असल्याचे या चर्चेत अधोरेखित करण्यात आले आहे.
पारंपरिक केवायसी प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणातील कागदपत्रे, ग्राहकांची माहिती आणि व्यवहार तपासण्यासाठी मनुष्यबळाची आवश्यकता असते. एआय प्रणाली मात्र मोठ्या प्रमाणातील डेटाचे जलद विश्लेषण करून संशयास्पद नमुने, विसंगती आणि परस्पर संबंधित माहिती शोधू शकतात.
यामुळे ग्राहक पडताळणी, जोखीम मूल्यांकन आणि संभाव्य फसवणूक शोधण्याच्या प्रक्रियेत वेळ वाचण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, वेग आणि कार्यक्षमता वाढवताना एआयने दिलेला निष्कर्ष कशाच्या आधारावर आला, याचे स्पष्टीकरण उपलब्ध असणे तितकेच महत्त्वाचे ठरते.
वेगवेगळ्या एआय मॉडेल्सच्या अचूकतेत, निकालांमध्ये आणि सातत्यात फरक असू शकतो. एखाद्या ग्राहकाला उच्च जोखीम म्हणून का वर्गीकृत करण्यात आले किंवा एखादा व्यवहार संशयास्पद का ठरवण्यात आला, याचे कारण स्पष्ट करता आले नाही तर बँकेसमोर अनुपालन आणि उत्तरदायित्वाचे प्रश्न निर्माण होऊ शकतात.
त्यामुळे केवळ एआय प्रणाली उपलब्ध आहे म्हणून तिचा वापर करण्याऐवजी, मॉडेलची कार्यपद्धती आणि निर्णयक्षमता समजून घेणे आवश्यक ठरत आहे.
केवायसीमध्ये एआयचा वापर करणाऱ्या बँका आणि वित्तीय संस्थांसाठी काही महत्त्वाचे घटक विचारात घेणे आवश्यक आहे.
१. एआय मॉडेलची यादी : संस्थेत वापरल्या जाणाऱ्या प्रत्येक एआय मॉडेलचा उद्देश, व्याप्ती, इनपुट डेटा, डिझाइन आणि अंमलबजावणीची स्थिती नोंदवणे आवश्यक.
२. स्पष्टीकरणक्षमता : एआयने दिलेला निष्कर्ष कोणत्या आधारावर तयार झाला हे व्यावसायिक वापरकर्ते, ऑडिटर आणि आवश्यकतेनुसार ग्राहकांना समजावून सांगता येणे गरजेचे.
३. जोखीम मूल्यांकन : प्रत्येक एआय प्रणालीचा संभाव्य परिणाम आणि नियामक जोखीम लक्षात घेऊन तिचे वर्गीकरण करणे आवश्यक.
४. ऑडिट लॉग : एआयने घेतलेल्या निर्णयांचा मागोवा घेता यावा यासाठी डेटा, मॉडेलमधील बदल आणि निर्णयाशी संबंधित माहितीची नोंद ठेवणे महत्त्वाचे.
५. मॉडेल प्रमाणीकरण व चाचणी : बॅक टेस्टिंग, स्ट्रेस टेस्टिंग आणि पर्यायी ‘चॅलेंजर मॉडेल’च्या माध्यमातून एआयची कामगिरी सातत्याने तपासणे आवश्यक.
६. बायस मॉनिटरिंग : एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातील, ग्राहक गटातील किंवा व्यवहार प्रकारातील ग्राहकांना एआय प्रणाली असामान्य प्रमाणात जोखीम म्हणून चिन्हांकित करत नाही ना, याचे परीक्षण करणे गरजेचे.
७. मॉडेल कार्ड : मॉडेलचा उद्देश, डेटा स्रोत, मर्यादा, संभाव्य पूर्वग्रह आणि वापराच्या अटी यांची संक्षिप्त माहिती असलेले दस्तऐवज तयार करणे उपयुक्त ठरू शकते.
८. एआय प्रशासन : एआयच्या वापरासाठी स्वतंत्र भूमिका, जबाबदाऱ्या, नियंत्रण व्यवस्था आणि पुनरावलोकन प्रक्रिया निश्चित करणे आवश्यक.
९. ग्राहक संवाद : एआयवर आधारित निर्णयामुळे ग्राहकावर परिणाम होत असल्यास, आवश्यकतेनुसार निर्णयामागील वस्तुनिष्ठ कारणे स्पष्ट करता येणे महत्त्वाचे.
१०. सातत्याने निरीक्षण : एआय मॉडेल एकदा लागू केल्यानंतर प्रक्रिया संपत नाही. त्याची अचूकता, परिणाम, जोखीम आणि नियामक आवश्यकतांनुसार नियमित पुनरावलोकन करणे आवश्यक आहे.
भारतीय सहकारी बँका आणि नागरी सहकारी बँकांमध्ये डिजिटल व्यवहार, ऑनलाइन ग्राहक सेवा आणि स्वयंचलित जोखीम व्यवस्थापनाचा वापर वाढत असताना एआयचा वापर भविष्यात केवायसी, फसवणूक प्रतिबंध आणि व्यवहार निरीक्षणासारख्या क्षेत्रांमध्ये वाढू शकतो.
अशा परिस्थितीत एआय प्रणालीचा निर्णय अंतिम मानण्याऐवजी त्यासाठी स्पष्ट नियंत्रण व्यवस्था, मानवी देखरेख, ऑडिट ट्रेल आणि जबाबदारीची निश्चिती करणे सहकारी बँकांसाठी महत्त्वाचे ठरू शकते. विशेषतः ग्राहकांच्या खात्यांवर, व्यवहारांवर किंवा सेवांवर परिणाम करणाऱ्या स्वयंचलित निर्णयांसाठी संस्थेने वापरलेल्या तंत्रज्ञानाची कार्यपद्धती समजून घेणे आवश्यक आहे.
KYC पासून KYAI पर्यंतचा प्रवास हा केवळ नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारण्यापुरता मर्यादित नसून, एआयच्या वापरात पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि नियंत्रण निर्माण करण्याशी संबंधित आहे. एआयच्या माध्यमातून कार्यक्षमता वाढवतानाच त्याच्या निर्णयांची पडताळणी करता येणे आणि आवश्यकतेनुसार मानवी हस्तक्षेपाची व्यवस्था असणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
बँकिंग क्षेत्रात एआयचा वापर वाढत असताना, ‘एआय काय निर्णय घेतो?’ यासोबतच ‘तो निर्णय का घेतो?’ हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा ठरत आहे.