सहकारी बँकांकडे बचत व चालू खाती, मुदत ठेवी, कर्जखाती, डिजिटल व्यवहार आणि ग्राहकांच्या सेवा-वापरासंबंधी मोठ्या प्रमाणावर माहिती उपलब्ध असते. मात्र, ही माहिती वेगवेगळ्या प्रणालींमध्ये विखुरलेली असल्यास तिचा व्यवसायवाढीसाठी एकत्रित उपयोग करणे कठीण ठरते. विपणन मोहिमेमुळे किती नवीन ग्राहक जोडले गेले, त्यापैकी किती जणांनी प्रत्यक्ष व्यवहार सुरू केले, ठेवी वाढवल्या किंवा बँकेच्या इतर सेवा स्वीकारल्या, याचे मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे.
बँकेने नवीन बचत खाते उघडले म्हणजे व्यवसायवाढ झाली, असे मानता येत नाही. त्या खात्यात नियमित व्यवहार होतात का, ग्राहक आपली बचत त्याच बँकेत ठेवतो का, खात्यातील शिल्लक वाढते का आणि ग्राहक बँकेच्या डिजिटल सेवांचा वापर करतो का, हे तपासणे महत्त्वाचे आहे.
ग्राहकांच्या व्यवहारांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोणत्या शाखेत ठेवी वाढविण्याची अधिक संधी आहे, कोणत्या ग्राहक गटाला कोणत्या सेवा उपयुक्त ठरू शकतात आणि कोणत्या ग्राहकांच्या खात्यांमधील व्यवहार कमी होत आहेत, याचे संकेत मिळू शकतात. त्यानुसार शाखास्तरावर ठेवी संकलन, ग्राहक संपर्क आणि सेवा सुधारणा यांचे नियोजन करता येईल.
मोबाइल बँकिंग, इंटरनेट बँकिंग, यूपीआय आणि डिजिटल पेमेंट सुविधा ग्राहकांना अधिक सुलभ सेवा देण्यास मदत करतात. मात्र, केवळ डिजिटल सुविधा उपलब्ध करून देणे पुरेसे नसून ग्राहक त्यांचा प्रत्यक्ष वापर करतात का, हेही तपासणे आवश्यक आहे.
रिझर्व्ह बँकेच्या नागरी सहकारी बँकांच्या डिजिटायझेशनविषयक अभ्यासात डिजिटल विकास आणि ठेवीदारांच्या वर्तनामध्ये सकारात्मक संबंध आढळला होता; मात्र हा संबंध मर्यादित असल्याचेही नमूद करण्यात आले होते. त्यामुळे डिजिटल सेवा सुरू करण्याबरोबरच ग्राहकांना त्यांचा वापर शिकविणे, व्यवहारातील अडचणी दूर करणे आणि सेवांचा नियमित वापर वाढविणे यावर भर देणे गरजेचे आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डेटा ॲनालिटिक्सच्या साहाय्याने ग्राहकांच्या व्यवहारांमधील बदल, सेवांचा वापर आणि संभाव्य गरजा यांचा अभ्यास करता येतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या ठेवीदाराच्या व्यवहारांमध्ये सातत्याने घट होत असल्यास बँक त्याच्याशी संपर्क साधून सेवा-संबंधित अडचणी समजून घेऊ शकते. नियमित कर्जफेड करणाऱ्या ग्राहकांना त्यांच्या पात्रतेनुसार योग्य कर्जसेवा देण्याच्या संधीही तपासता येतात.
त्याचप्रमाणे, शाखानिहाय ठेवींची वाढ, ग्राहकांच्या तक्रारी, डिजिटल सेवांचा वापर आणि कर्जवसुलीची स्थिती यांचे विश्लेषण करून व्यवस्थापनाला प्राधान्यक्रम ठरविता येतात. मात्र, एआयने दिलेल्या निष्कर्षांच्या आधारे ग्राहकांबाबत निर्णय घेताना माहितीची अचूकता, गोपनीयता, सायबर सुरक्षा आणि नियामक नियमांचे पालन सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे.
सहकारी बँका विविध माध्यमांतून ठेवी, कर्जे आणि डिजिटल सेवांचा प्रचार करतात. या मोहिमांवर होणारा खर्च आणि त्यातून मिळणारा प्रत्यक्ष व्यवसाय यांची तुलना केल्यास विपणनाचे नियोजन अधिक परिणामकारक होऊ शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या मोहिमेमुळे किती नवीन खाती उघडली, किती खात्यांमध्ये ठेवी जमा झाल्या, किती ग्राहकांनी डिजिटल व्यवहार सुरू केले आणि या ग्राहकांशी दीर्घकालीन संबंध निर्माण झाले का, याचे मोजमाप करता येईल. यामुळे केवळ प्रतिसाद मिळविण्याऐवजी संस्थेच्या आर्थिक उद्दिष्टांना हातभार लावणाऱ्या उपक्रमांवर भर देता येईल.
मोठ्या बँकांप्रमाणे प्रगत तंत्रज्ञानावर मोठी गुंतवणूक करणे प्रत्येक सहकारी बँकेला शक्य होईलच असे नाही. त्यामुळे उपलब्ध कोअर बँकिंग प्रणालीतील माहितीचा योग्य वापर, शाखानिहाय नियमित अहवाल, ग्राहकांचे गटांनुसार विश्लेषण आणि डिजिटल सेवांच्या वापराचे मूल्यमापन अशा प्राथमिक उपायांपासून सुरुवात करता येईल. गरजेनुसार तंत्रज्ञान पुरवठादारांच्या मदतीने पुढील टप्प्यात डेटा ॲनालिटिक्स आणि एआयचा वापर वाढविता येईल.
एकूणच, भारतीय सहकारी बँकांसाठी व्यवसायवाढीचा महत्त्वाचा मार्ग म्हणजे ग्राहकांची माहिती, डिजिटल सेवा आणि विपणन यांची प्रभावी सांगड घालणे. ग्राहकांच्या वर्तनातून मिळणाऱ्या संकेतांचा योग्य वापर केल्यास ठेवी वाढविणे, ग्राहक टिकविणे, सेवा सुधारणे आणि संस्थेची दीर्घकालीन आर्थिक क्षमता मजबूत करणे शक्य होऊ शकते.