क्रेडिट कार्ड व्यवसायात ग्राहकांच्या गरजा वेगाने बदलत आहेत. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम ग्राहक रिवॉर्ड्स, कॅशबॅक, विमानतळ लाउंज, प्रवास आणि लाइफस्टाइल सुविधांना प्राधान्य देत आहेत. दुसरीकडे, आर्थिक अडचणीतील ग्राहकांना दैनंदिन खर्चासाठी पुरेशी क्रेडिट मर्यादा, कर्ज व्यवस्थापन आणि परवडणारे पेमेंट पर्याय आवश्यक आहेत.
अमेरिकेतील क्रेडिट कार्ड बाजारातील अलीकडील स्थिती या बदलाचे स्पष्ट संकेत देते. जेडी पॉवरच्या २०२६ च्या अभ्यासानुसार, स्वतःला आर्थिकदृष्ट्या अस्वस्थ मानणाऱ्या कार्डधारकांचे प्रमाण ५६ टक्क्यांवरून ६० टक्क्यांवर पोहोचले आहे. ५२ टक्के कार्डधारक दरमहा संपूर्ण बिल न भरता काही रक्कम पुढे नेत आहेत. त्यापैकी ३० टक्के ग्राहकांवर २,५०० डॉलर किंवा त्याहून अधिक कर्ज आहे.
याच वेळी, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम ग्राहकांकडून प्रीमियम कार्डांची मागणी कायम आहे. त्यामुळे कार्ड बाजार दोन वेगळ्या दिशांनी पुढे जात असल्याचे चित्र आहे.
भारतामध्ये डिजिटल व्यवहार, ई-कॉमर्स आणि बदलती ग्राहक जीवनशैली यामुळे क्रेडिट कार्डचा वापर वाढत आहे. त्यामुळे बँकांसमोर ग्राहकसंख्या वाढविण्याची मोठी संधी आहे. मात्र, अमेरिकेतील अनुभव भारतीय बँकांना एक महत्त्वाचा इशारा देतो कार्डची संख्या वाढविण्यापेक्षा ग्राहकाच्या आर्थिक क्षमतेनुसार योग्य क्रेडिट देणे अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.
सर्व ग्राहकांना समान सुविधा देण्याऐवजी उत्पन्न, खर्च, क्रेडिट इतिहास आणि परतफेडीची क्षमता यानुसार ग्राहकांचे वर्गीकरण करणे आवश्यक आहे.
उच्च क्रेडिट प्रोफाइल असलेल्या ग्राहकांसाठी केवळ मोठे रिवॉर्ड्स देणे पुरेसे राहणार नाही. ग्राहकाच्या वापरानुसार फायदे देणे ही पुढील स्पर्धेची दिशा असू शकते.
वारंवार प्रवास करणाऱ्या ग्राहकासाठी एअर माइल्स किंवा लाउंज सुविधा, ऑनलाइन खरेदी करणाऱ्यासाठी कॅशबॅक, तर दैनंदिन खर्च करणाऱ्यासाठी किराणा किंवा इंधनावरील रिवॉर्ड्स अधिक उपयुक्त ठरू शकतात.
यामुळे बँकांना मोठ्या प्रमाणात सवलती देण्याऐवजी ग्राहकाला प्रत्यक्ष उपयोगी पडणारे फायदे देऊन कार्डचे मूल्य वाढवता येईल.
दुसरीकडे, कमी किंवा मध्यम क्रेडिट प्रोफाइल असलेल्या ग्राहकांसाठी सिक्योर्ड कार्ड, क्रेडिट-बिल्डिंग कार्ड आणि नियंत्रित क्रेडिट मर्यादा यांसारख्या सुविधा महत्त्वाच्या ठरू शकतात.
मात्र, ग्राहकाला अधिक पत देणे हा स्वतःमध्ये उपाय नाही. उत्पन्नाच्या तुलनेत कर्जाचा भार वाढत असल्यास अतिरिक्त क्रेडिट भविष्यातील थकबाकीची शक्यता वाढवू शकते.
त्यामुळे बँकांनी क्रेडिट मर्यादा ठरवताना ग्राहकाचे उत्पन्न, विद्यमान कर्जे आणि परतफेडीचा इतिहास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
ग्राहकाला जितकी पत सुरक्षितपणे परवडते, तितकीच पत देणे हेच जबाबदार कार्ड व्यवसायाचे मूलभूत तत्त्व ठरले पाहिजे.
क्रेडिट कार्ड क्षेत्रात एआयचा वापर वाढल्यास बँकांना ग्राहकांच्या खर्चाच्या सवयी अधिक अचूकपणे समजून घेता येतील. व्यवहारांचा डेटा, परतफेडीची पद्धत आणि खर्चातील बदल यांचे विश्लेषण करून ग्राहकाला योग्य कार्ड किंवा पेमेंट पर्याय सुचवता येऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाचा प्रवासावरील खर्च वाढल्यास त्याला संबंधित रिवॉर्ड्स देणारे कार्ड सुचवणे किंवा आर्थिक ताणाचे संकेत दिसल्यास खर्च आणि परतफेडीबाबत सूचना देणे शक्य होऊ शकते.
मात्र, एआयचा वापर केवळ अधिक कर्ज देण्यासाठी न करता ग्राहकाला योग्य आर्थिक निर्णय घेण्यास मदत करण्यासाठी केला तर त्याचा दीर्घकालीन फायदा बँक आणि ग्राहक दोघांनाही होऊ शकतो.
क्रेडिट कार्ड व्यवसायाच्या वाढीसोबत आर्थिक साक्षरता वाढवणेही महत्त्वाचे आहे. व्याज, किमान देय रक्कम, विलंब शुल्क, ईएमआय आणि क्रेडिट स्कोअर याबाबत ग्राहकांना स्पष्ट माहिती मिळणे आवश्यक आहे.
विशेषतः किमान देय रक्कम भरल्याने संपूर्ण कर्ज फेडले जात नाही, हे ग्राहकांना समजणे महत्त्वाचे आहे. पारदर्शक माहिती दिल्यास अनावश्यक कर्जबाजारीपणा आणि भविष्यातील थकबाकीचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
भारतीय बँकांसाठी पुढील काळात तीन बाबी निर्णायक ठरू शकतात.
पहिली - वैयक्तिकरण. ग्राहकाच्या खर्चानुसार कार्ड आणि रिवॉर्ड्स तयार करणे.
दुसरी - जोखीम नियंत्रण. उत्पन्न आणि परतफेडीच्या क्षमतेनुसार क्रेडिट मर्यादा ठरवणे.
तिसरी - दीर्घकालीन संबंध. केवळ कार्ड विक्रीवर भर न देता ग्राहकाच्या संपूर्ण आर्थिक गरजांनुसार सेवा देणे.
विशेषतः लहान आणि मध्यम बँकांना मोठ्या बँकांशी रिवॉर्ड्सच्या स्पर्धेत उतरण्याऐवजी स्थानिक ग्राहकांच्या गरजांवर आधारित उत्पादने विकसित करता येतील. उदाहरणार्थ, लहान क्रेडिट मर्यादेपासून सुरुवात करून चांगल्या परतफेडीच्या इतिहासानुसार मर्यादा वाढविण्याची रचना प्रभावी ठरू शकते.
भारतीय क्रेडिट कार्ड बाजाराचा पुढील टप्पा ‘जास्त कार्डे’ नव्हे, तर ‘योग्य ग्राहकाला योग्य कार्ड’ असा असण्याची शक्यता आहे.
प्रीमियम ग्राहकांकडून अधिक उत्पन्न मिळवण्यासाठी वैयक्तिकृत रिवॉर्ड्स आणि सेवा महत्त्वाच्या राहतील. त्याचवेळी, आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत ग्राहकांसाठी नियंत्रित आणि परवडणारी पत उपलब्ध करून देणे आवश्यक असेल.
बँकांनी ग्राहकांच्या आर्थिक क्षमतेपेक्षा जास्त क्रेडिट देऊन अल्पकालीन व्यवसाय वाढविण्याऐवजी कमी जोखीम, चांगली परतफेड आणि दीर्घकालीन ग्राहक संबंध यांना प्राधान्य दिले पाहिजे.
एआय आणि डेटा अॅनालिटिक्समुळे हे वैयक्तिकरण अधिक प्रभावी होऊ शकते. मात्र, त्यासोबत ग्राहकांची गोपनीयता, पारदर्शकता आणि जबाबदार कर्जपुरवठा यांची अंमलबजावणी तितकीच महत्त्वाची असेल.
थोडक्यात, भारतीय बँकांसाठी भविष्यातील कार्ड व्यवसायाचे यश कार्ड किती वितरित केले यावर नव्हे, तर योग्य ग्राहकाला योग्य मर्यादेत, योग्य किमतीत आणि योग्य वेळी क्रेडिट देऊन तो संबंध किती काळ टिकवता आला यावर ठरेल.