बदलत्या डिजिटल बँकिंगच्या युगात जुन्या कोअर बँकिंग प्रणालींवर अवलंबून राहणे बँका आणि पतसंस्थांसाठी आव्हानात्मक ठरत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), जनरेटिव्ह एआय (GenAI), वाढते सायबर हल्ले, डिजिटल पेमेंट्स आणि टोकनाइज्ड ठेवी यांसारख्या नव्या तंत्रज्ञानामुळे वित्तीय संस्थांना आपल्या तंत्रज्ञान धोरणाचा पुनर्विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. विशेषतः लहान आणि मध्यम आकाराच्या सहकारी बँका व पतसंस्थांसाठी ही बाब महत्त्वाची ठरत आहे.
१९६० आणि १९७० च्या दशकात वित्तीय संस्थांनी मेनफ्रेम संगणकांवर आधारित कोअर प्रणालींचा वापर सुरू केला. त्यानंतर बँकिंग तंत्रज्ञानात मोठे बदल झाले असले, तरी अनेक संस्थांच्या मूलभूत प्रणालींमध्ये जुन्या तंत्रज्ञानाचा प्रभाव कायम आहे. नवीन सेवा सुरू करण्यासाठी या प्रणालींना स्वतंत्र सॉफ्टवेअर, बाह्य सेवा आणि अतिरिक्त तांत्रिक जोडण्या जोडल्या जातात. मात्र, अशा उपायांमुळे काही समस्या तात्पुरत्या सुटत असल्या, तरी दीर्घकालीन तांत्रिक गुंतागुंत आणि व्यवस्थापनाचा खर्च वाढू शकतो.
बँकिंग क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वेगाने वाढत आहे. ग्राहकांच्या व्यवहारांचे विश्लेषण, फसवणुकीची ओळख, ग्राहक सेवा, कर्जजोखीम मूल्यांकन आणि कामकाजातील स्वयंचलित प्रक्रिया यांसाठी एआयचा उपयोग होऊ शकतो. मात्र, या तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करण्यासाठी अचूक, अद्ययावत आणि एकत्रित डेटा उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.
अनेक वित्तीय संस्थांमध्ये ग्राहकांची माहिती, व्यवहारांचे तपशील आणि इतर आर्थिक नोंदी वेगवेगळ्या प्रणालींमध्ये साठवल्या जातात. त्यामुळे एकाच ग्राहकाची माहिती अनेक ठिकाणी उपलब्ध असू शकते. या माहितीमध्ये विसंगती असल्यास एआय प्रणालींकडून मिळणाऱ्या निष्कर्षांच्या अचूकतेवर परिणाम होऊ शकतो.
बँक डायरेक्टरच्या सर्वेक्षणानुसार, ६४ टक्के प्रतिसादक संस्थांकडे डेटा धोरण असल्याचे सांगण्यात आले. तरीही स्प्रेडशीटवरील अवलंबित्व ४१ टक्क्यांवरून ५५ टक्क्यांपर्यंत वाढले, तर डेटा लेक्सचा वापर ३९ टक्क्यांवरून ३० टक्क्यांपर्यंत घसरला. तसेच, ६१ टक्के प्रतिसादकांकडे ग्राहकांच्या एकूण आर्थिक माहितीपैकी निम्म्यापेक्षा कमी माहिती उपलब्ध असल्याचे नमूद करण्यात आले.
सहकारी बँकांच्या दृष्टीनेही एकात्मिक डेटा व्यवस्था महत्त्वाची आहे. ग्राहकांची माहिती, कर्जखाती, ठेवी, परतफेडीचा इतिहास आणि व्यवहार यांची अचूक सांगड घातल्यास जोखीम व्यवस्थापन आणि ग्राहक सेवेत सुधारणा करता येऊ शकते.
एआयच्या मदतीने होणारे फसवणुकीचे प्रयत्न, डीपफेक, सोशल इंजिनिअरिंग आणि स्वयंचलित सायबर हल्ले यांमुळे वित्तीय क्षेत्रातील सुरक्षेची आव्हाने वाढत आहेत. जुन्या तंत्रज्ञानामध्ये आधुनिक सुरक्षा साधने जोडणे, संशयास्पद व्यवहारांचे रिअल-टाइम निरीक्षण करणे आणि विविध प्रणालींमध्ये सुरक्षा माहितीची देवाणघेवाण करणे कठीण ठरू शकते.
जॅक हेन्री येथील कॉर्पोरेट स्ट्रॅटेजीचे वरिष्ठ संचालक ली वेदरिंग्टन यांच्या मते, जुन्या तंत्रज्ञान पायाभूत सुविधांमध्ये आधुनिक API जोडण्यांची कमतरता असल्यास वेगाने होणारे सायबर हल्ले शोधणे आणि त्यांना प्रतिसाद देणे अधिक कठीण बनते. याशिवाय, बाह्य तंत्रज्ञान पुरवठादार आणि व्यवस्थापित सेवा पुरवठादारांवर होणारे हल्लेही संबंधित बँकांसाठी धोका निर्माण करू शकतात.
सहकारी बँका आणि पतसंस्थांनी त्यामुळे केवळ स्वतःच्या संगणक प्रणालींचीच नव्हे, तर कोअर बँकिंग सेवा पुरवठादारांची सुरक्षा व्यवस्था, सॉफ्टवेअर अद्ययावत करण्याची क्षमता, डेटा बॅकअप आणि आपत्कालीन पुनर्प्राप्ती यंत्रणांचाही आढावा घेणे आवश्यक आहे.
डिजिटल वित्तीय व्यवहारांमध्ये स्टेबलकॉइन्स आणि टोकनाइज्ड ठेवी यांसारख्या संकल्पनांचे महत्त्व वाढत आहे. स्टेबलकॉइन हे सामान्यतः एखाद्या स्थिर मालमत्तेशी, उदाहरणार्थ अमेरिकी डॉलरशी, मूल्य जोडून ठेवण्याचा प्रयत्न करणारे डिजिटल चलन असते. टोकनाइज्ड ठेवी म्हणजे बँकेतील ठेवींचे डिजिटल टोकनच्या स्वरूपात प्रतिनिधित्व करणे.
स्टँडर्ड चार्टर्डच्या अंदाजानुसार, २०२८ च्या अखेरपर्यंत स्टेबलकॉइन्समुळे अमेरिकी बँकांच्या ठेवींमधून ५०० अब्ज डॉलरपर्यंत निधी बाहेर जाण्याची शक्यता आहे. हा अंदाज अमेरिकी बाजाराशी संबंधित असून, त्याचा भारतीय सहकारी बँकांवर तितकाच थेट परिणाम होईल असे मानता येत नाही. मात्र, डिजिटल आर्थिक सेवांमुळे ठेवी आणि पेमेंट्ससाठी स्पर्धेचे स्वरूप बदलू शकते, हा त्यातून मिळणारा महत्त्वाचा संकेत आहे.
अशा नव्या सेवांसाठी जलद व्यवहार निपटारा, विविध पेमेंट प्रणालींशी सुसंगतता आणि अचूक लेखा नोंदी आवश्यक असतात. प्रत्येक नवीन सेवेसाठी स्वतंत्र प्रणाली किंवा लेजर तयार केल्यास व्यवहारांची जुळवणी आणि एकूण आर्थिक दायित्वांचे निरीक्षण अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकते.
भारतीय सहकारी बँकांसाठी सध्या तातडीने स्टेबलकॉइन सेवा सुरू करण्यापेक्षा, डिजिटल पेमेंट्सशी सुसंगत पायाभूत सुविधा, सुरक्षित API, एकात्मिक डेटा आणि भविष्यातील तंत्रज्ञान स्वीकारण्याची क्षमता विकसित करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
जुन्या तंत्रज्ञानावर दीर्घकाळ अवलंबून राहिल्यामुळे सेवा खंडित होणे, सुरक्षा त्रुटी, देखभालीचा वाढता खर्च आणि नवीन उत्पादने सुरू करण्यास विलंब होण्याचा धोका वाढू शकतो. अमेरिकी नियामक संस्थांनीही कालबाह्य तंत्रज्ञान आणि सेवा पुरवठादारांच्या क्षमतेबाबत चिंता व्यक्त केली आहे.
अमेरिकेतील OCC, फेडरल रिझर्व्ह आणि FDIC यांसारख्या संस्थांच्या भूमिकेनुसार, बँकांच्या तंत्रज्ञान सेवा पुरवठादारांची गुंतवणूक, सुरक्षा क्षमता आणि कालबाह्य प्रणालींमधून आधुनिक प्रणालींकडे स्थलांतर करण्याची तयारी यांना महत्त्व आहे. हे अमेरिकी नियामक संदर्भ असून, ते भारतातील सहकारी बँकांसाठी थेट लागू असलेले नियम समजू नयेत. तथापि, तंत्रज्ञान जोखीम व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने हे मुद्दे मार्गदर्शक ठरू शकतात.
भारतातील सहकारी बँकांनीही आपल्या कोअर बँकिंग सेवा पुरवठादारांकडून प्रणाली अद्ययावत करण्याचे वेळापत्रक, सायबर सुरक्षा उपाय, डेटा उपलब्धता, तांत्रिक सहाय्य आणि सेवा खंडित झाल्यास पर्यायी व्यवस्था यांची स्पष्ट माहिती घेणे उपयुक्त ठरेल.
कोअर बँकिंग प्रणाली बदलणे हा मोठा निर्णय असून त्यासाठी आर्थिक खर्च, डेटा स्थलांतर, कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण, ग्राहक सेवांवरील संभाव्य परिणाम आणि नियामक आवश्यकतांचा विचार करावा लागतो. त्यामुळे प्रत्येक सहकारी बँकेने तातडीने संपूर्ण प्रणाली बदलावी, असा याचा अर्थ नाही.
मात्र, सध्याची प्रणाली भविष्यातील गरजांसाठी सक्षम आहे का, याचे नियमित मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे. ज्या संस्थांना विद्यमान प्रणालीमध्ये सुरक्षित API, अद्ययावत सुरक्षा साधने, एकात्मिक डेटा व्यवस्था आणि नवीन सेवा जोडण्याची क्षमता उपलब्ध आहे, त्यांना नियोजनबद्ध पद्धतीने पुढे जाता येऊ शकते. इतर संस्थांना टप्प्याटप्प्याने आधुनिकीकरण, हायब्रिड कोअर प्रणाली किंवा अधिक सक्षम तंत्रज्ञान भागीदारांचा पर्याय तपासावा लागू शकतो.
एकूणच, सहकारी बँकांची डिजिटल स्पर्धात्मकता केवळ नवीन ॲप किंवा सुविधा सुरू करण्यावर अवलंबून राहणार नाही. त्यामागील कोअर बँकिंग प्रणाली किती सुरक्षित, लवचिक, एकात्मिक आणि भविष्यातील बदल स्वीकारण्यास सक्षम आहे, यावरही तिचे यश अवलंबून असेल. त्यामुळे तंत्रज्ञान धोरणाचा पुनर्विचार ही केवळ तांत्रिक बाब नसून दीर्घकालीन व्यवसायवृद्धी आणि जोखीम व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा भाग ठरत आहे.