कर्जवितरणाची पारंपरिक प्रक्रिया आता वेगाने बदलत असून, कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे (AI) कर्ज अर्ज, कागदपत्रांची पडताळणी, पतमूल्यांकन, जोखीम विश्लेषण आणि मंजुरी यांसारख्या प्रक्रियांना मोठी गती मिळत आहे. पूर्वी अनेक दिवस किंवा आठवडे लागणाऱ्या कर्ज प्रक्रियेत आता काही तासांत निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित होत आहे. या बदलाचा परिणाम भारतीय बँका, नागरी सहकारी बँका आणि पतसंस्थांच्या कर्जवितरण व्यवस्थेवरही होणे अपरिहार्य आहे व तसे बदलही अनेक बँक, संस्थेत दिसत आहेत.
पारंपरिक पद्धतीमध्ये कर्ज अर्जाची छाननी, कागदपत्रांची तपासणी, उत्पन्नाचे मूल्यांकन, क्रेडिट स्कोअर आणि अधिकाऱ्यांकडून निर्णय अशा अनेक टप्प्यांतून प्रक्रिया पूर्ण केली जाते. एआय-आधारित प्रणालीमध्ये यातील अनेक कामे स्वयंचलितपणे एकाच वेळी करता येतात. त्यामुळे कर्जदाराला निर्णय मिळण्यासाठी लागणारा वेळ कमी होऊन कर्जाचे जलद वितरण होते .
नव्या कर्जप्रक्रियेत केवळ पारंपरिक क्रेडिट स्कोअरवर अवलंबून राहण्याऐवजी रोख प्रवाह, बँक व्यवहार, परतफेडीचा इतिहास आणि इतर उपलब्ध आर्थिक माहितीचा वापर करण्याकडे कल वाढत आहे. त्यामुळे ग्राहकाच्या सध्याच्या आर्थिक स्थितीचे अधिक गतिमान मूल्यांकन करण्याची शक्यता निर्माण होते.
विशेषतः एमएसएमई, लघुउद्योजक, स्वयंरोजगार करणारे ग्राहक आणि ग्रामीण भागातील कर्जदारांसाठी ही पद्धत महत्त्वाची ठरू शकते. पारंपरिक कागदपत्रांच्या आधारे पतक्षमता स्पष्ट न होणाऱ्या ग्राहकांचे मूल्यांकन करण्यासाठी पर्यायी डेटाचा वापर केला जाऊ शकतो.
कर्जवितरणाचा वेग वाढत असताना ग्राहकांच्या अपेक्षाही बदलत आहेत. डिजिटल माध्यमातून काही तासांत किंवा कमी वेळेत कर्जाचा निर्णय मिळत असल्यास पारंपरिक प्रक्रियेला लागणारा जास्त वेळ ग्राहकांना अडथळा वाटू शकतो.
त्यामुळे नागरी सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसमोर डिजिटल कर्ज अर्ज, स्वयंचलित कागदपत्र पडताळणी, डिजिटल क्रेडिट असेसमेंट आणि जलद निर्णयप्रक्रिया विकसित करण्याचे आव्हान निर्माण झाले आहे .
मात्र, कर्ज वितरणाचा वेग वाढविताना कर्जाची गुणवत्ता, ग्राहकाची परतफेड क्षमता, फसवणूक प्रतिबंध आणि नियामक नियमांचे पालन याकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. त्यामुळे एआयचा वापर हा मानवी नियंत्रणाला पूर्णपणे पर्याय न ठरता, निर्णयप्रक्रियेला सहाय्य करणारी व्यवस्था म्हणून विकसित करण्याची गरज आहे.
एआय-आधारित कर्जप्रणालीमध्ये अनुपालनाची (नियमांचे तंतोतंत पालन करणे ) तपासणी प्रक्रियेच्या शेवटी करण्याऐवजी सुरुवातीपासूनच प्रणालीमध्ये समाविष्ट करण्यावर भर दिला जात आहे. कर्ज अर्जाच्या प्रत्येक टप्प्यावर आवश्यक नियम, कागदपत्रे आणि जोखीम निकष तपासले जाऊ शकतात.
यासोबतच निर्णय कशाच्या आधारे घेण्यात आला, कोणती माहिती वापरण्यात आली आणि कोणते निकष लागू झाले याची ऑडिट ट्रेल तयार करण्याची क्षमता एआय प्रणालींमध्ये असू शकते. त्यामुळे नियामक तपासणी आणि अंतर्गत ऑडिटसाठी आवश्यक माहिती उपलब्ध ठेवणे सोपे होऊ शकते.
एआय प्रणाली व्यवहारातील असामान्य पॅटर्न ओळखून संभाव्य फसवणूक किंवा जोखीम दर्शविणाऱ्या बाबींची माहिती देऊ शकतात. व्यवहारातील बदल, परतफेडीचे स्वरूप आणि इतर आर्थिक संकेतांचा एकत्रित अभ्यास करून जोखीम मूल्यांकन अधिक गतिमान करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
मात्र, एआयवर आधारित निर्णयप्रक्रियेत पारदर्शकता आणि पक्षपात नियंत्रण महत्त्वाचे राहणार आहे. चुकीची किंवा अपुरी माहिती वापरल्यास स्वयंचलित प्रणालीचे निर्णयही चुकीचे ठरू शकतात. त्यामुळे डेटाची गुणवत्ता, गोपनीयता आणि मानवी देखरेख आवश्यक राहणार आहे.
पतसंस्था आणि सहकारी बँकांसाठी एआयचा वापर केवळ कर्ज मंजुरीपुरता मर्यादित राहणार नाही. ग्राहक ऑनबोर्डिंग, कागदपत्र तपासणी, कर्जपात्रता, थकबाकीचा अंदाज, फसवणूक प्रतिबंध आणि ग्राहक सेवा अशा अनेक क्षेत्रांत त्याचा वापर करता येऊ शकतो.
विशेषतः लहान सहकारी बँका आणि पतसंस्थांनी महागडी पूर्णपणे नवीन प्रणाली उभारण्याऐवजी विद्यमान कोअर बँकिंग, डिजिटल केवायसी, डेटा विश्लेषण आणि कर्जप्रक्रिया प्रणालींशी एआय साधने जोडण्याचा मार्ग स्वीकारण्याची शक्यता आहे.
एआयमुळे कर्जप्रक्रिया वेगवान होऊ शकते; मात्र सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी वेग, अचूकता, सुरक्षितता आणि ग्राहकांचा विश्वास यांचा समतोल राखणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. स्थानिक ग्राहकांशी असलेले संबंध आणि मानवी समज कायम ठेवत डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास कर्जवितरणाची प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम करण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.