जागतिक वित्तीय क्षेत्रात क्रेडिट कार्ड आणि ओळख-आधारित फसवणुकीचे प्रमाण आणि अत्याधुनिकता वेगाने वाढत आहे. जनरेटिव्ह आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (GenAI), डीपफेक तंत्रज्ञान, ‘फ्रॉड-अॅज-अ-सर्व्हिस’ आणि भूमिगत सायबर गुन्हेगारी नेटवर्कमुळे पारंपरिक फसवणूक प्रतिबंधक यंत्रणांसमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
फसवणूक करणारे आता केवळ बनावट लिंक किंवा साधे फिशिंग संदेश वापरत नाहीत. त्याऐवजी ग्राहकांची वैयक्तिक माहिती मिळवून, एआयच्या मदतीने अत्यंत विश्वासार्ह संवाद तयार करणे, बनावट ओळख निर्माण करणे, खाते ताब्यात घेणे आणि ग्राहकांकडून स्वतःच फसवे व्यवहार अधिकृत करून घेणे अशा पद्धती वापरल्या जात आहेत.
अमेरिकेच्या फेडरल ट्रेड कमिशनच्या (FTC) माहितीनुसार, २०२४ मध्ये ग्राहकांनी फसवणुकीमुळे तब्बल १२.५ अब्ज डॉलरचे नुकसान नोंदवले. हे नुकसान २०२३ च्या तुलनेत सुमारे २५ टक्क्यांनी अधिक आहे.
फसवणुकीचा धोका केवळ ज्येष्ठ नागरिकांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, २० ते २९ वयोगटातील ग्राहकांनी फसवणुकीत पैसे गमावल्याचे प्रमाण ४४ टक्के होते, तर ७० ते ७९ वयोगटात हे प्रमाण २४ टक्के होते. मात्र, ज्येष्ठ नागरिकांना होणारे आर्थिक नुकसान तुलनेने अधिक गंभीर असल्याचे दिसून येते.
फसवणुकीच्या जगात GenAI हा सर्वात मोठा बदल घडवून आणणारा घटक ठरत आहे. एआयच्या मदतीने बनावट ई-मेल, संदेश, आवाज, फोटो आणि व्हिडिओ अधिक वास्तववादी पद्धतीने तयार करता येत असल्याने फसवणूक करणाऱ्यांची क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.
यामुळे पारंपरिक फिशिंगपेक्षा अधिक लक्ष्यित आणि वैयक्तिक स्वरूपाचे हल्ले करणे शक्य झाले आहे. ग्राहकाच्या नावापासून त्याच्या बँकेपर्यंतची माहिती वापरून विश्वासार्ह संवाद तयार केला जात असल्याने फसवणूक ओळखणे अधिक कठीण होत आहे.
एआय-आधारित फसवणुकीला आणखी चालना देणारा घटक म्हणजे Fraud-as-a-Service (FaaS). या भूमिगत अर्थव्यवस्थेमुळे अत्याधुनिक सायबर कौशल्य नसलेल्या व्यक्तींनाही तयार साधने, डेटा आणि सेवा उपलब्ध होत आहेत.
टेलिग्रामसारख्या प्लॅटफॉर्मवर डीपफेक आणि एआय-आधारित फसवणुकीची साधने विकली जात असल्याचे अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे सायबर गुन्हेगारी आता काही मोजक्या तज्ज्ञांपुरती मर्यादित न राहता मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होत आहे.
बँकांसाठी KYC आणि Identity Verification ही सुरक्षा प्रक्रियेची महत्त्वाची पायरी आहे. मात्र, एआयच्या मदतीने अत्यंत वास्तववादी बनावट ओळखपत्रे, फोटो आणि व्हिडिओ तयार करता येत असल्याने या प्रक्रियांवर दबाव वाढत आहे.
डीपफेक व्हिडिओ कॉलचा वापर करून फसवणूक करणारे स्वतःला बँक अधिकारी किंवा सरकारी अधिकारी असल्याचे भासवू शकतात. ग्राहकांवर मानसिक दबाव आणून त्यांच्याकडून पैसे हस्तांतरित करून घेण्याच्या घटना वाढत आहेत.
Synthetic Identity Fraud हा फसवणुकीचा आणखी एक धोकादायक प्रकार आहे. यात एखाद्या वास्तविक व्यक्तीची काही माहिती घेऊन त्यात बनावट नाव, पत्ता किंवा जन्मतारीख जोडून एक नवीन काल्पनिक ओळख तयार केली जाते.
ही ओळख सुरुवातीला छोट्या व्यवहारांसाठी वापरली जाते. त्यानंतर नियमित व्यवहार करून सकारात्मक क्रेडिट इतिहास तयार केला जातो. क्रेडिट स्कोअर सुधारल्यानंतर मोठ्या प्रमाणात कर्ज किंवा क्रेडिट कार्ड मर्यादा मिळवली जाते आणि शेवटी उपलब्ध संपूर्ण क्रेडिट वापरून खाते बुडवले जाते. या प्रकाराला ‘Bust-out Fraud’ असे म्हटले जाते.
TransUnion च्या H1 2025 अहवालानुसार, अमेरिकेत संशयित बनावट ओळखींसाठी उपलब्ध असलेले एकूण क्रेडिट सुमारे ३.३ अब्ज डॉलर होते.
डेटा चोरीच्या घटनांमुळे मोठ्या प्रमाणात ग्राहकांची माहिती सायबर गुन्हेगारांच्या हाती लागत आहे. चोरी झालेले पासवर्ड, वैयक्तिक माहिती आणि इतर क्रेडेन्शियल्सचा वापर करून ग्राहकांची खाती ताब्यात घेण्याचे प्रकार म्हणजे Account Takeover (ATO).
TransUnion च्या माहितीनुसार, २०२१ च्या पहिल्या सहामाहीपासून २०२५ च्या पहिल्या सहामाहीपर्यंत डिजिटल ATO प्रयत्नांमध्ये १४१ टक्क्यांची वाढ झाली आहे.
विशेषतः ग्राहकांचा बँक किंवा पतसंस्थेवरील विश्वास लक्षात घेऊन फसवणूक करणारे बँक कर्मचारी किंवा सुरक्षा अधिकाऱ्यांचे सोंग घेतात आणि ग्राहकांकडून पासवर्ड, OTP किंवा MFA कोड मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
तांत्रिक सुरक्षा व्यवस्था मजबूत होत असताना फसवणूक करणाऱ्यांनी पुन्हा मानवी घटकाला लक्ष्य केले आहे. Social Engineering 2.0 मध्ये एआयच्या मदतीने अधिक प्रभावी मानसिक हेराफेरी केली जात आहे.
‘Pig Butchering’सारख्या गुंतवणूक आणि रोमान्स घोटाळ्यांमध्ये एआय-आधारित चॅटबॉट्सचा वापर करून पीडित व्यक्तीशी दीर्घकाळ संवाद साधला जाऊ शकतो. त्यामुळे फसवणूक करणाऱ्यांना एकाच वेळी अनेक लक्ष्यांशी विश्वासार्ह संवाद साधणे शक्य होते.
याशिवाय, बनावट बँक अधिकारी ग्राहकाला फोन करून त्याच्या खात्यात फसवणूक झाल्याचे सांगतात आणि ती थांबवण्यासाठी कोणते व्यवहार करायचे, कोणते OTP द्यायचे किंवा कोणत्या प्रक्रियेचे पालन करायचे याबाबत थेट मार्गदर्शन करतात.
फसवणूक करणारा नेहमी बाहेरील व्यक्तीच असेल असे नाही. First-Party Fraud किंवा Friendly Fraud मध्ये ग्राहक स्वतः केलेला व्यवहार नंतर फसवणूक म्हणून दाखवून चार्जबॅक किंवा परतावा मिळवण्याचा प्रयत्न करतो.
LexisNexis Risk Solutions च्या माहितीनुसार, फर्स्ट-पार्टी फ्रॉडचे प्रमाण २०२३ मधील ७.६ टक्क्यांवरून २०२४ मध्ये ३०.४ टक्क्यांपर्यंत वाढले.
यामुळे क्रेडिट कार्ड कंपन्या, बँका आणि व्यापाऱ्यांसाठी व्यवहार खरा आहे की फसवा, हे निश्चित करणे अधिक कठीण होत आहे.
बँकांनी आता कोणती पावले उचलावीत?
फसवणुकीचे स्वरूप बदलत असल्याने केवळ पारंपरिक पासवर्ड, OTP किंवा नियमाधारित फ्रॉड डिटेक्शनवर अवलंबून राहणे पुरेसे ठरणार नाही. बँका आणि पतसंस्थांनी रिअल-टाइम, डेटा-आधारित आणि वर्तणूक-केंद्रित सुरक्षा व्यवस्था विकसित करणे आवश्यक आहे.
FIDO2 आधारित Passkeys पासवर्ड आणि SMS-आधारित OTPपेक्षा अधिक सुरक्षित प्रमाणीकरण पद्धत ठरू शकते. डिव्हाइसशी जोडलेल्या क्रिप्टोग्राफिक कीजमुळे पारंपरिक फिशिंगचा धोका कमी होतो.
ग्राहक कसा टाइप करतो, डिव्हाइस कसे वापरतो, टचस्क्रीनवर कसा स्पर्श करतो यासारख्या वर्तणुकीच्या पॅटर्नचे विश्लेषण करून संशयास्पद व्यवहार ओळखता येऊ शकतात.
ग्राहकाच्या नेहमीच्या व्यवहारापेक्षा अचानक वेगळे वर्तन दिसल्यास व्यवहाराला अतिरिक्त पडताळणी लावणे, खाते तात्पुरते सुरक्षित करणे किंवा ग्राहकाला त्वरित सूचना देणे आवश्यक आहे.
पुढील टप्प्यात Agentic AI फसवणूक शोधण्यापलीकडे जाऊन तपासणी, जोखीम मूल्यांकन आणि संशयास्पद व्यवहारांवर प्राथमिक कारवाई यासारखी कामे स्वयंचलित करू शकते.
एआयचा वापर फक्त फसवणूक करणाऱ्यांकडून होणार नाही, तर बँकांनीही त्याच तंत्रज्ञानाचा वापर संरक्षणासाठी करणे आवश्यक आहे. संशयास्पद ई-मेल, फोन कॉल किंवा संदेशाचे रिअल-टाइम विश्लेषण करून ग्राहकांना व्यवहार करण्यापूर्वीच इशारा देणारी एआय साधने भविष्यात महत्त्वाची ठरू शकतात.
क्रेडिट कार्ड फसवणुकीचे स्वरूप वेगाने बदलत आहे. त्यामुळे बँका आणि पतसंस्थांसाठी ‘फसवणूक झाल्यानंतर कारवाई’ करण्यापेक्षा ‘फसवणूक होण्यापूर्वीच धोका ओळखणे’ हीच भविष्यातील सुरक्षा रणनीती ठरणार आहे.