एजेंटिक कॉमर्सचा वापर वाढत असताना बँकिंग क्षेत्रासमोर ग्राहकाची ओळख पटविण्यापलीकडे एक नवे आव्हान निर्माण होत आहे. ग्राहकाच्या वतीने एआय एजंट खरेदी, पेमेंट, बिल भरणे किंवा अन्य आर्थिक व्यवहार करू लागल्यास पारंपरिक Know Your Customer (KYC) प्रक्रिया पुरेशी ठरेल का, हा प्रश्न महत्त्वाचा बनत आहे. विशेषतः नागरी सहकारी बँका, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका तसेच अन्य सहकारी वित्तीय संस्थांसाठी भविष्यात ‘ग्राहक कोण?’ यासोबत ‘ग्राहकाच्या वतीने व्यवहार कोण करीत आहे?’ याचाही विचार करावा लागू शकतो.
पारंपरिक KYC प्रक्रियेत बँक ग्राहकाची ओळख, पत्ता, कागदपत्रे आणि संबंधित माहितीची पडताळणी करते. मात्र एजेंटिक कॉमर्समध्ये ग्राहकाने अधिकृत केलेला एआय एजंट डिजिटल माध्यमातून ग्राहकाच्या वतीने व्यवहार करू शकतो. अशा परिस्थितीत व्यवहारासाठी वैध पेमेंट क्रेडेन्शियल्स वापरली आहेत, एवढीच खात्री पुरेशी नसेल.
भविष्यात सहकारी बँकांसाठी व्यवहाराच्या वेळी तीन बाबींमधील संबंध स्पष्ट असणे महत्त्वाचे ठरू शकते सत्यापित ग्राहक, त्याच्या वतीने काम करणारा एआय एजंट आणि व्यवहाराचा उद्देश.
उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाने आपल्या एआय एजंटला ठरावीक रकमेपर्यंत ऑनलाइन खरेदी किंवा बिल पेमेंट करण्याची परवानगी दिली असेल, तर एजंटने त्या मर्यादेतच व्यवहार करणे अपेक्षित आहे. एजंटने त्यापेक्षा जास्त रकमेचा व्यवहार करण्याचा प्रयत्न केल्यास बँकेच्या प्रणालीने तो व्यवहार अतिरिक्त प्रमाणीकरणासाठी थांबविण्याची आवश्यकता भविष्यात निर्माण होऊ शकते.
त्यामुळे ‘ग्राहकाने परवानगी दिली आहे का?’, ‘एजंटला कोणत्या प्रकारचे व्यवहार करण्याचा अधिकार आहे?’, ‘व्यवहाराची आर्थिक मर्यादा किती आहे?’ आणि ‘एजंटची कृती ग्राहकाने दिलेल्या आदेशाशी सुसंगत आहे का?’ यांसारख्या प्रश्नांना महत्त्व प्राप्त होईल.
सहकारी बँकांचा ग्राहकवर्ग मोठ्या प्रमाणावर स्थानिक ग्राहक, छोटे व्यावसायिक, शेतकरी, स्वयंरोजगार करणारे व्यक्ती, संस्था आणि लघुउद्योजकांचा असतो. डिजिटल बँकिंगचा वापर वाढत असताना या ग्राहकांकडून मोबाईल बँकिंग, इंटरनेट बँकिंग, UPI आणि इतर डिजिटल माध्यमांचा वापरही वाढत आहे.
याच पार्श्वभूमीवर एआय एजंट ग्राहकाच्या वतीने डिजिटल व्यवहार करण्याची क्षमता प्राप्त करू लागल्यास सहकारी बँकांच्या सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंधक यंत्रणा, व्यवहार निरीक्षण आणि ग्राहक प्रमाणीकरण प्रणालींमध्ये बदल करण्याची गरज निर्माण होऊ शकते.
विशेषतः फसवणूक करणाऱ्या व्यक्तीने ग्राहकाच्या वैध क्रेडेन्शियल्सचा गैरवापर करून एआय एजंटमार्फत व्यवहार केला, तर केवळ क्रेडेन्शियल्स वैध आहेत म्हणून व्यवहाराला मान्यता देणे धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे व्यवहारामागील अधिकृतता आणि व्यवहाराचा संदर्भ तपासणाऱ्या प्रणाली महत्त्वाच्या ठरतील.
एजेंटिक कॉमर्सचा विस्तार झाल्यास बँकिंग क्षेत्रात ‘Know Your Agent’ किंवा त्यासारख्या संकल्पनांवर चर्चा होण्याची शक्यता आहे. याचा अर्थ प्रत्येक एआय एजंटसाठी पारंपरिक KYC करण्याची गरज असा नसून, एजंट कोणत्या सत्यापित ग्राहकाच्या वतीने काम करतो आणि त्याला कोणते अधिकार देण्यात आले आहेत, याची डिजिटल पातळीवर पडताळणी करण्याची चौकट विकसित करणे असा होऊ शकतो.
सहकारी बँकांसाठी अशा प्रणालीमध्ये ग्राहकाच्या संमतीची नोंद, एजंटची डिजिटल ओळख, व्यवहाराची मर्यादा, व्यवहाराचा प्रकार आणि संशयास्पद कृती आढळल्यास अतिरिक्त प्रमाणीकरण अशा बाबींचा समावेश करता येऊ शकतो.
एजेंटिक कॉमर्समध्ये मुख्य प्रश्न केवळ ‘हा व्यवहार कोणी केला?’ एवढाच राहणार नाही. त्यासोबत ‘हा व्यवहार करण्याचा अधिकार त्याला कोणी दिला?’, ‘किती रकमेपर्यंत दिला?’, ‘कोणत्या उद्देशासाठी दिला?’ आणि ‘सध्याचा व्यवहार त्या परवानगीच्या मर्यादेत आहे का?’ हे तपासणेही महत्त्वाचे ठरेल.
यामुळे सहकारी बँकांच्या डिजिटल व्यवहार प्रणालींमध्ये ग्राहक प्रमाणीकरणासोबत ऑथोरायझेशन, रिस्क-बेस्ड मॉनिटरिंग आणि व्यवहाराच्या संदर्भाचे विश्लेषण यांना अधिक महत्त्व मिळू शकते.
एआय एजंटचा वापर वाढल्यास सहकारी बँकांनी केवळ नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारण्यावर भर न देता त्यासाठी आवश्यक सुरक्षा, ग्राहक संमती, अधिकार व्यवस्थापन, व्यवहार मर्यादा आणि ऑडिट ट्रेल यांचा विचार करणे आवश्यक ठरेल.
KYC ग्राहकाची ओळख स्पष्ट करते; मात्र एजेंटिक कॉमर्सच्या परिस्थितीत ग्राहकाच्या वतीने कृती करणाऱ्या डिजिटल एजंटला कोणते अधिकार देण्यात आले आहेत, हे स्पष्ट करणेही तितकेच महत्त्वाचे ठरू शकते. त्यामुळे भविष्यातील डिजिटल सहकारी बँकिंगमध्ये ‘Know Your Customer’सोबत ‘Know the Agent and Its Authority’ ही संकल्पना महत्त्वाची ठरण्याची शक्यता आहे.