मुंबई: "खिशात पाकीट आहे, पण त्यात कॅश नाही... जवळच एटीएम आहे, म्हणून निर्धास्त राहावं तर तिथे टाळं लागलंय!" - असा अनुभव सध्या देशातील अनेक शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये नागरिकांना येत आहे. गेल्या काही महिन्यांत बँकांनी हजारो एटीएम (ATM) बंद केल्याच्या किंवा कमी केल्याच्या बातम्यांमुळे सर्वसामान्यांमध्ये चिंतेचे वातावरण आहे. 'आणीबाणीच्या वेळी रोख पैशांची गरज भासल्यास काय करायचं?' हा प्रश्न प्रत्येकाला सतावत आहे.
अहवालानुसार, देशातील सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका त्यांचे जुने, संथ आणि कालबाह्य झालेले सुमारे १५,००० एटीएम बदलणार आहेत. नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) च्या 'नॅशनल फायनान्शियल स्विच' (NFS) शी जोडलेल्या या संपूर्ण यंत्रणेचे आधुनिकिकरण केले जात आहे. डिजिटल व्यवहार वाढले असले तरी भारतात आजही रोख रकमेची मागणी मोठी आहे. त्यामुळे बँका आता ‘कॅश रिसायकलिंग मॉडेल’वर भर देत आहेत, जेणेकरून कमी खर्चात ग्राहकांना उत्तम सेवा देता येईल.
हा फक्त मशीन बदलण्याचा निर्णय नाही, तर संपूर्ण तंत्रज्ञान बदलण्याचा प्रयत्न आहे. नवीन स्मार्ट एटीएममध्ये ग्राहकांना खालील प्रगत वैशिष्ट्ये मिळतील:
कॅश रिसायकलिंग मशीन (CRM): आता एटीएममध्ये फक्त पैसे काढता येणार नाहीत, तर तुम्ही त्यात पैसे जमा (Deposit) देखील करू शकाल. एकाने जमा केलेले पैसे दुसऱ्याला काढता येतील, ज्यामुळे मशीनमध्ये कॅश संपण्याची समस्या दूर होईल.
UPI द्वारे रोख रक्कम काढणे: सर्वात मोठा दिलासा म्हणजे 'इंटरऑपरेबल कार्डलेस कॅश विथड्रॉल' (ICCW) ची सुविधा. आता डेबिट कार्ड सोबत ठेवण्याची किंवा त्याचा पिन चोरीला जाण्याची भीती नसेल. तुम्ही थेट मोबाईलमधील UPI ॲपद्वारे क्यूआर कोड स्कॅन करून पैसे काढू शकाल.
मल्टी-सर्व्हिस केंद्र: एकाच मशीनवर खात्यातील शिल्लक तपासणे (Balance Enquiry), मिनी स्टेटमेंट काढणे आणि पैसे ट्रान्सफर करणे यांसारख्या अनेक सेवा एकाच छताखाली मिळतील.
प्रगत सुरक्षा आणि वेगवान प्रक्रिया: नवीन तंत्रज्ञानामुळे व्यवहार अतिशय वेगाने होतील आणि सायबर फसवणुकीपासून ग्राहकांचे संरक्षण करण्यासाठी मशीनमध्ये विशेष सुरक्षा फीचर्स असतील.
बँकांच्या या नवीन पावलाचा थेट फायदा देशातील कोट्यवधी जनतेला होणार आहे:
१. ग्रामीण आणि निमशहरी भाग: ज्या भागात बँकेच्या प्रत्यक्ष शाखा दूर आहेत, तिथे हे एटीएम 'मिनी बँक' म्हणून काम करतील.
२. लहान व्यावसायिक: किरकोळ व्यापारी आणि छोटे दुकानदार ज्यांना रोज रोख रकमेचा व्यवहार करावा लागतो, त्यांना रात्री-अपरात्रीही पैसे जमा करणे आणि काढणे सोपे होईल.
३. ज्येष्ठ नागरिक आणि सामान्य ग्राहक: ज्यांना क्लिष्ट डिजिटल बँकिंग समजत नाही, त्यांच्यासाठी हे एटीएम केंद्र सुरक्षित आणि सोपे माध्यम ठरेल.
एटीएम बंद होत नसून ते अधिक स्मार्ट आणि हायटेक होत आहेत. त्यामुळे पुढच्या वेळी कार्ड घरी विसरलात, तरी चिंता नसावी. तुमचा स्मार्टफोनच आता एटीएममधून पैसे काढण्यासाठी पुरेसा ठरेल! बँकांचा हा मास्टरप्लॅन सर्वसामान्यांचा बँकिंग अनुभव बदलणारा ठरणार आहे.