फक्त मोठी गुंतवणूक नाही, तर 'स्मार्ट युक्ती'च तारणार! AI युगात सहकारी बँकांचा नवा मास्टरप्लॅन 
Arth Warta

AI च्या शर्यतीत सहकारी बँका बाजी मारणार का?

३ पट नफ्याचे आमिष दाखवणारी एआय क्रांती लहान सहकारी बँकांसाठी वरदान ठरणार की आव्हान?

Prachi Tadakhe

नवी दिल्ली / मुंबई: आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वेगवान प्रसार आता जागतिक स्तरापासून भारतीय वित्तीय क्षेत्रापर्यंत पोहोचला आहे. मॅकिन्सेच्या (McKinsey) ताज्या अहवालानुसार, बँकिंग क्षेत्रात एआय एजंट्सचा अवलंब केल्यास केवळ १० महिन्यांत गुंतवणुकीचा परतावा (ROI) मिळू शकतो आणि तीन वर्षांत मूळ गुंतवणुकीच्या जवळपास तिप्पट (अंदाजे २.९ पट) परतावा मिळण्याची शक्यता आहे. जागतिक स्तरावर बँकिंगचे अर्थशास्त्र बदलत असताना, भारतीय सहकारी बँकिंग क्षेत्रावरही या तंत्रज्ञानाचा दुहेरी परिणाम होत आहे. एका बाजूला स्पर्धेत टिकून राहण्याची मोठी संधी निर्माण झाली आहे, तर दुसरीकडे मर्यादित बजेट आणि रिझर्व्ह बँकेच्या कडक नियमांमुळे काही गंभीर आव्हानेही समोर आली आहेत.

जागतिक बँकिंग क्षेत्रातील एआयचा वाढता प्रभाव

मॅकिन्सेच्या २०२६ च्या 'स्टेट ऑफ एआय' अहवालात नमूद केल्यानुसार, बँकिंगमधील एजंट्स एआयच्या ५२ उपयोगांमध्ये गुंतवणुकीची परतफेड होण्याचा सरासरी कालावधी १० महिने आहे. बँकांना मिळणारा फायदा हा केवळ प्रायोगिक प्रकल्पांपुरता मर्यादित न राहता, त्यांनी किती लवकर एआयला कामकाज, उत्पादने आणि ग्राहक सेवेमध्ये समाकलित केले आहे, यावर अवलंबून असेल.

मात्र, उत्पादकतेत वाढ होत असली तरी त्याचे थेट रूपांतर भरभक्कम नफ्यात होईलच असे नाही. सर्वेक्षणातील ८० टक्के प्रतिसादकांनी वैयक्तिक उत्पादकता वाढल्याचे मान्य केले, तरी केवळ ६ टक्क्यांनीच व्याज आणि करपूर्व कमाईत (EBIT) त्याचा महत्त्वपूर्ण वाटा असल्याचे सांगितले. दुसरीकडे, ग्राहकांच्या वर्तनातही बदल होत असून, २३ टक्के ग्राहक आधीपासूनच बँकिंग कामांसाठी जनरेटिव्ह एआयचा (उदा. ChatGPT, Claude, Gemini) वापर करत आहेत.

या प्रगतीसोबतच खर्चाचे आणि सुरक्षेचे मोठे आव्हानही उभे ठाकले आहे. एआय टोकन्स आणि संगणकीय प्रक्रियांचा खर्च कामगार खर्चाच्या २० टक्क्यांपर्यंत पोहोचू शकतो. तसेच, एफबीआयच्या नोंदीनुसार २०२५ मध्ये एआय-सक्षम गुन्हेगारीमुळे सुमारे ९०० दशलक्ष डॉलर्सचे नुकसान झाले आहे. डेटाची असज्जता (४८ टक्के अधिकाऱ्यांच्या मते अडथळा) आणि मानवी पर्यवेक्षणाची गरज यांमुळे बँकांना पावले अत्यंत काळजीपूर्वक टाकावी लागत आहेत.

भारतीय सहकारी बँकिंग क्षेत्रापुढील संधी आणि सकारात्मक परिणाम

मोठ्या खाजगी बँका आणि फिनटेक कंपन्यांच्या महापुरात लहान सहकारी बँकांना आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी एआय एक वरदान ठरत आहे. यासाठी सहकारी बँकांनी खालीलप्रमाणे मार्ग स्वीकारला आहे:

  • सामायिक पायाभूत सुविधा (Shared Infrastructure): स्वतंत्रपणे महागडी एआय प्रणाली उभारणे लहान बँकांना शक्य नाही. त्यामुळे ग्रामीण सहकारी बँका 'सहकार सारथी' आणि नागरी सहकारी बँका (UCBs) 'एनयूसीएफडीसी' (NUCFDC) या सामायिक प्लॅटफॉर्मशी जोडल्या जात आहेत.

  • जलद कर्ज व केवायसी प्रक्रिया: आधार आणि पॅन डेटाचे रिअल-टाइम विश्लेषण करून नवीन सभासदांची नोंदणी, तसेच एमएसएमई (MSME) व शेती कर्जाचे निर्णय अवघ्या काही मिनिटांत घेणे शक्य झाले आहे.

  • प्रादेशिक भाषेत सेवा: 'भाषिणी' (Banking BHASHINI) सारख्या साधनांमुळे ग्रामीण व निमशहरी ग्राहकांना त्यांच्या मातृभाषेत २४ तास डिजिटल बँकिंग सेवा मिळणे सुलभ झाले आहे.

  • सायबर फसवणुकीला आळा: रिझर्व्ह बँकेचे 'MuleHunter.AI' आणि 'I4C' प्रणालीच्या एकत्रीकरणामुळे संशयास्पद व फसवणुकीची खाती आधीच ओळखणे शक्य झाले आहे.

सकारात्मक बाजू असली तरी, सहकारी बँकांसमोर काही कळीचे प्रश्न उभे आहेत:

  • टियर-निहाय तांत्रिक तफावत: मोठ्या (Tier 4) सहकारी बँका आधुनिक तंत्रज्ञान वापरत असल्या, तरी लहान (Tier 1) सहकारी बँका अजूनही जुन्या कोअर बँकिंग प्रणालीवरच (CBS) अवलंबून आहेत.

  • रिझर्व्ह बँकेचे कडक नियम व 'किल स्विच': रिझर्व्ह बँकेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, एआय प्रणालीवर सतत मानवी देखरेख आणि आपत्कालीन प्रसंगी यंत्रणा तात्काळ थांबवण्यासाठी 'किल स्विच' (Kill Switch) असणे अनिवार्य आहे. थर्ड-पार्टी एआय वापरल्यास त्याची संपूर्ण कायदेशीर जबाबदारी संबंधित बँकेचीच राहणार आहे.

  • बजेट आणि कुशल मनुष्यबळ: आर्थिक सर्वेक्षण २०२६ नुसार, भारतीय वित्त क्षेत्रात केवळ २१ टक्के संस्थांनीच प्रत्यक्ष एआयचा वापर सुरू केला आहे. डेटाची अपुरी तयारी आणि तज्ज्ञ कर्मचाऱ्यांची कमतरता हे मोठे अडथळे आहेत.

  • तरुण पिढीला आकर्षित करणे: खाजगी बँका आणि युपीआय (UPI) अ‍ॅप्सच्या अतिउत्तम व वेगवान सेवेमुळे तरुण पिढी सहकारी बँकांपासून दूर जात आहे.

मॅकिन्सेने वर्तवलेला तिप्पट परताव्याचा अंदाज सहकारी बँकांसाठी एक मोठी प्रेरणा आहे. भारतीय सहकारी बँकांसाठी एआय हे केवळ खर्चात बचत करण्याचे साधन नाही, तर बदलत्या डिजिटल युगात आपली विश्वासार्हता आणि अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठीचे एक आवश्यक कवच बनले आहे. ज्या बँका लवचिक धोरण, मजबूत डेटा सुरक्षा आणि सामायिक पायाभूत सुविधांचा सुयोग्य मेळ घालतील, त्यांचे भविष्य उज्ज्वल असणार यात शंका नाही.

SCROLL FOR NEXT