केवळ ॲप असणे पुरेसे नाही; सर्व सेवा एकाच छताखाली देणाऱ्या संस्थाच ठरतील सरस 
Arth Warta

प्रत्येक बँकेकडे ॲप आहे मग वेगळेपण कुठे? डिजिटल बँकिंगचा नवा ट्रेन्ड!

डिजिटल पेमेंट आणि ॲप्सच्या अफाट प्रसारानंतरही बँकिंग क्षेत्रासमोर आता ‘युझर एक्सपिरियन्स’ आणि ‘इंटिग्रेशन’चे मोठे आव्हान; सहकारी बँक आणि पतसंस्थांसाठीही तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्याची सुवर्णसंधी.

Prachi Tadakhe

नवी दिल्ली / मुंबई: आजचा काळ हा प्रत्येकाच्या हातात स्मार्टफोन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI) आणि प्रत्येक बँकेच्या मोबाईल ॲपचा आहे. जिथे एका क्लिकवर पैशांचे व्यवहार शक्य आहेत, तिथे केवळ ‘आमच्याकडेही डिजिटल ॲप आहे’ सांगून बँकांना आता वेगळे ठरणे कठीण झाले आहे. आजचा ग्राहक केवळ डिजिटल चॅनेलच्या उपलब्धतेवर समाधानी नाही, तर AI-powered personalization म्हणजेच वैयक्तिकृत आणि सहज अनुभवाचा शोध घेत आहे. भारताच्या डिजिटल पेमेंट इकोसिस्टमने ग्राहकांच्या या अपेक्षा पूर्णपणे बदलून टाकल्या आहेत.

अर्थ मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये यूपीआयद्वारे (UPI) सुमारे ३१४ लाख कोटी रुपयांचे २४,००० कोटींहून अधिक व्यवहार झाले आहेत. हा आवाका जितका मोठा आहे, तितकीच ग्राहकांची मानसिकता बदलण्यातही याने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आजचा ग्राहक पैसे पाठवण्यापासून ते AI-driven insights, गुंतवणूक, कर्ज, ठेवी (FD/RD) आणि बिल भरण्यापर्यंत प्रत्येक गोष्टीत त्याच झटपट आणि सुलभ अनुभवाची अपेक्षा करतो. त्यामुळे बँकांसमोरील मूळ प्रश्न आता केवळ “तुमच्याकडे डिजिटल सेवा आहे का?” हा न राहता, “ती सेवा AI आणि स्मार्ट अल्गोरिदमच्या मदतीने ग्राहकाचे आयुष्य किती सोपे करते?” हा बनला आहे.

डिजिटल बँकिंगचे नवे वास्तव: AI-Driven युनिफाइड प्लॅटफॉर्म

लोकांचा रोख हा बँकिंग विभागांच्या क्लिष्ट रचना समजून घेण्यावर नसून, Smart Automation च्या माध्यमातून दैनंदिन गरजा पूर्ण करण्यावर असतो. एखाद्या व्यक्तीला बिल भरणारे, अतिरिक्त रक्कम बाजूला ठेवणारे किंवा खर्चाचा मागोवा घेणारे साधन हवे असते; मग ते ठेवी असोत वा कर्ज, याचा सखोल तांत्रिक विचार सामान्य ग्राहक करत नाही.

वित्तीय सेवा विभागाच्या अहवालानुसार, डिजिटल पेमेंटचे व्यवहार २०१७-१८ मधील २,०७१ कोटींवरून वाढून २०२४-२५ मध्ये २२,८३१ कोटींवर पोहोचले आहेत, ज्यात एकट्या UPI चा वाटा ८१% आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, झटपट व्यवहारांची सवय आता इतर सर्व वित्तीय सेवांसाठीचा नवा मापदंड बनली आहे.

खऱ्या अर्थाने उपयुक्त डिजिटल बँकिंग म्हणजे केवळ सेकंदांत व्यवहार पूर्ण होणे नव्हे. यात Machine Learning (ML) आणि Predictive Analytics चा वापर करून ग्राहकाच्या गरजेनुसार सेवा आधीच उपलब्ध करणे अपेक्षित असते. याचा अर्थ संबंधित सेवा शोधण्यासाठी डोकेफर्च न करणे, वारंवार माहिती भरण्याची कटकट न राहणे आणि प्लॅटफॉर्म न बदलता विविध गरजा एकाच वेळी पूर्ण होणे असा आहे.

केवळ कागदी किंवा संगणकीय प्रक्रिया जशाच्या तशा मोबाईलच्या स्क्रीनवर आणणे म्हणजे डिजिटायझेशन नव्हे; तर AI च्या सहाय्याने संपूर्ण प्रक्रियेचा पुनर्विचार करणे आणि अनावश्यक अडथळे दूर करणे म्हणजेच खरी प्रगती होय.

सहकारी बँक आणि पतसंस्थांसमोर AI आणि तंत्रज्ञानाची संधी

जेव्हा व्यावसायिक बँकांचे जाळे सर्वदूर पसरले आहे, तेव्हा सहकारी बँक आणि पतसंस्थांसाठी (Cooperative Banks & Credit Societies) डिजिटल बँकिंग आणि AI-enabled tools चा वापर पूर्णपणे वेगळ्या आणि भावनिक पातळीवर आहे:

  1. विश्वास आणि जिव्हाळ्याचे नाते: व्यावसायिक बँकांकडे तांत्रिक प्रगती असली, तरी सहकारी संस्थांकडे त्यांच्या सभासदांशी असलेला जिव्हाळा आणि अतुट विश्वास असतो. जेव्हा पतसंस्था एखादे युनिफाइड आणि स्मार्ट ॲप आणते, तेव्हा त्यावर केवळ बटण दाबून व्यवहार करणे अभिप्रेत नसून, त्या विश्वासाला वेग देणे अपेक्षित असते.

  2. एकात्मिक वित्तीय प्रवास (Unified Journey): सहकारी संस्थांनी आपल्या सभासदांसाठी ठेवी, भागभांडवल (Share Capital), कर्ज आणि लाभांशाची (Dividend) माहिती एकाच स्क्रीनवर दिसेल अशी यंत्रणा उभी करायला हवी.

  3. ग्रामीण भागात Smart UPI ची गरज: आज ग्रामीण आणि निमशहरी भागातही UPI चा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. जर एखादी स्थानिक पतसंस्था किंवा जिल्हा बँक आपल्या सभासदांना Smart automated payments आणि त्वरित फंड ट्रान्सफरचे पर्याय देऊ शकली नाही, तर तरुण पिढी व व्यावसायिक ग्राहक दुरावण्याची दाट शक्यता आहे.

डिजिटल बँकिंगचा पहिला टप्पा केवळ ‘प्रवेशाबद्दल’ (Access) होता, पुढचा टप्पा ‘अनुभवाबद्दल’ (Experience) होता, आणि आताचा नवीन टप्पा हा पूर्णपणे ‘Intelligent AI Automation’ बद्दल आहे. भारताने हे आधीच सिद्ध केले आहे कि आर्थिक व्यवहार डिजिटल आणि मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतात. आता पुढची संधी ही आहे की, पारंपरिक सहकारी चळवळ असो वा आधुनिक बँकिंग, ग्राहकांना AI आणि डेटा ॲनालिटिक्सच्या माध्यमातून अतिरिक्त गुंतागुंत न देता पेमेंट, बचत, गुंतवणूक आणि क्रेडिट या सर्व गोष्टी एकाच व्यासपीठावर कशा सहजतेने उपलब्ध करून देता येतील, यावरच प्रत्येक वित्तीय संस्थेचे यश अवलंबून असेल.

SCROLL FOR NEXT