कृत्रिम बुद्धिमत्तेने (AI) आता मानवी दैनंदिन व्यवहारांत थेट प्रवेश केला असून, ग्राहकांचे वैयक्तिक 'एआय बॉट्स' आता स्वतःहून क्रेडिट कार्ड वापरून ऑनलाइन खरेदी करत आहेत. 'एजेंटिक कॉमर्स' (Agentic Commerce) नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या नव्या क्रांतीमुळे जागतिक स्तरावरील बड्या बँकांसह भारतातील सहकारी बँकिंग क्षेत्रातही मोठी खळबळ उडाली आहे. या वेगवान तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्यासाठी आणि स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी सहकारी बँकांमध्ये सध्या मोठी चढाओढ सुरू झाली आहे.
काय आहे 'एजेंटिक कॉमर्स'चे नवे संकट?
आतापर्यंत ग्राहक स्वतः वेबसाइटवर जाऊन वस्तू निवडायचे आणि पेमेंट करायचे. मात्र, आता प्रगत एआय असिस्टंट्स ग्राहकांच्या वतीने स्वतःहून वस्तू शोधतात, किमतींची तुलना करतात आणि ग्राहकांच्या क्रेडिट कार्डचा वापर करून व्यवहार पूर्ण करतात.
पेमेंट कंपन्यांची भूमिका: आघाडीच्या पेमेंट गेटवे कंपन्यांनी या तंत्रज्ञानाचे स्वागत केले आहे. कार्डचा मूळ क्रमांक लपवून सुरक्षित व्यवहार करण्यासाठी 'व्हर्च्युअल कार्ड्स' आणि 'एजेंटिक टोकन्स'चा वापर केला जात आहे.
बँकांसमोरील पेच: दुसरीकडे, अनेक मोठ्या आंतरराष्ट्रीय बँकांनी अशा बॉट-आधारित व्यवहारांवर निर्बंध आणण्यास सुरुवात केली आहे. ग्राहकाने स्वतः एआय बॉटला कार्डची माहिती दिली असेल आणि त्यातून काही चूक किंवा फसवणूक झाली, तर तो व्यवहार 'अधिकृत' मानायचा की 'फसवणूक', याबाबत कायदेशीर आणि तांत्रिक पेच निर्माण झाला आहे.
सहकारी बँकांसमोरील दुहेरी आव्हान
खासगी बँका आणि फिनटेक कंपन्यांच्या तुलनेत सहकारी बँकांना या नव्या शर्यतीत टिकून राहण्यासाठी दुहेरी कसरत करावी लागत आहे:
१. ठेवी आणि ग्राहक टिकवण्याचे आव्हान:
तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात ग्राहकांचे एआय बॉट्स स्वतःहून बाजाराचा अभ्यास करतील. जिथे जास्त व्याजदर किंवा कमी शुल्क असेल, तिथे ग्राहकांचे पैसे आपोआप वळवले जातील. यामुळे पारंपरिक ग्राहकांच्या निष्ठा आणि ठेवी गमावण्याची भीती सहकारी बँकांसमोर उभी राहिली आहे.
२. तांत्रिक आणि आर्थिक मर्यादा: अत्याधुनिक एआय प्रणाली उभारणे आणि सायबर सुरक्षा अद्ययावत ठेवणे यासाठी प्रचंड निधीची गरज असते. अनेक लहान आणि मध्यम सहकारी बँकांची जुनी संगणक प्रणाली (Legacy Systems) नव्या एआय तंत्रज्ञानाशी सहज जोडली जात नसल्याने त्यांना तांत्रिक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.
स्पर्धेत उतरण्यासाठी सहकारी बँकांची नवी पावले
आव्हाने मोठी असली तरी अनेक आघाडीच्या नागरी सहकारी बँकांनी काळाची पावले ओळखून तंत्रज्ञानाचा स्वीकार सुरू केला आहे.
ग्राहक सेवेत एआयचा वापर: कॉल सेंटरवरील ताण कमी करण्यासाठी आणि ग्राहकांना २४ तास तत्काळ सेवा देण्यासाठी अनेक सहकारी बँकांनी स्थानिक भाषांमध्ये संवाद साधणारे 'एआय चॅटबॉट्स' सुरू केले आहेत.
कर्ज वितरण आणि सायबर सुरक्षा: लहान उद्योगांचे (MSME) कर्ज अर्ज वेगाने तपासण्यासाठी एआय-आधारित क्रेडिट स्कोअरिंगचा वापर वाढला आहे. तसेच, रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) कडक नियमांचे पालन करत संशयास्पद व्यवहार तात्काळ रोखण्यासाठी रिअल-टाइम एआय देखरेख प्रणाली कार्यान्वित केली जात आहे.
आगामी काळात केवळ कमी व्याजदर किंवा शाखेतील वैयक्तिक ओळख यावर बँकिंग व्यवसाय चालणार नाही. ज्या सहकारी बँका वेगाने डिजिटल पायाभूत सुविधा उभारतील, डेटा सुरक्षित ठेवतील आणि एआय तंत्रज्ञानाशी सुसंगत सेवा देतील, त्याच बँका या नव्या युगातील स्पर्धेत टिकून राहतील, असे मत बँकिंग क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे.