आपल्या बँक खात्यात अचानक मोठी रक्कम जमा झाली, तर कोणालाही आनंद होणे स्वाभाविक आहे. अनेकांना वाटतं की लॉटरी लागली! पण थांबा... हा आनंद तुमच्यासाठी अत्यंत महागडा ठरू शकतो. डिजिटल ट्रान्झॅक्शनच्या या युगात बँक खात्यात अनपेक्षितपणे किंवा चुकून पैसे जमा होण्याच्या (Erroneous Credit) घटना वाढल्या आहेत. अशा वेळी ही रक्कम नेमकी कोणाची? यावर टॅक्स भरावा लागतो का? आणि आपण काय पावले उचलली पाहिजेत? याबद्दल सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये मोठा संभ्रम असतो.
तज्ज्ञांच्या मते, खात्यात चुकून पैसे येणे हा गुन्हा नसला, तरी ती रक्कम स्वतःची नसतानाही वापरणे आणि आयकराचा हिशोब न देणे तुम्हाला थेट ६०% टॅक्स आणि कायदेशीर कारवाईच्या कचाट्यात अडकवू शकते.
आयकर कायद्याच्या मूलभूत नियमांनुसार, टॅक्स हा केवळ करदात्याच्या कायदेशीर उत्पन्नावरच (उदा. पगार, व्यवसाय, कायदेशीर भेटवस्तू किंवा इतर स्रोत) आकारला जातो. बँकिंग तांत्रिक चुकीमुळे किंवा कोणाकडून अनवधानाने तुमच्या खात्यात जमा झालेल्या रकमेला तुमचे 'करपात्र उत्पन्न' मानले जात नाही. परंतु, याचा अर्थ असा मुळीच नाही की ती रक्कम तुमची झाली! त्या रकमेवर प्राप्तकर्त्याचा कोणताही कायदेशीर हक्क नसतो.
‘एन.ए. शाह असोसिएट्स’ चे कर भागीदार गोपाल बोहरा या संदर्भात स्पष्ट करतात की:
"कर हा फक्त तेव्हाच लागू होतो, जेव्हा ती रक्कम खरोखरच करदात्याच्या मालकीची असते. जर खात्यात चुकून एखादी रक्कम जमा झाली आणि करदात्याने त्याबाबत बँकेला त्वरित लेखी स्वरूपात कळवले, तर त्या रकमेवरील करासाठी त्याला अजिबात जबाबदार धरले जाऊ शकत नाही."
मात्र, येथे एक महत्त्वाची अट आहे - सुरुवातीला जमा झालेल्या या अनपेक्षित रकमेचा स्रोत आणि त्याचे स्वरूप कर अधिकाऱ्यांना (Income Tax Officers) सविस्तरपणे समजावून सांगणे ही संपूर्णपणे करदात्याचीच जबाबदारी असते.
जर तुम्ही खात्यात आलेले पैसे स्वतःचे समजून गपचूप वापरले किंवा प्राप्तिकर विभागाला त्याचा समाधानकारक स्रोत सांगता आला नाही, तर काय होईल?
कलम ६९A (Section 69A): ‘आयकर कायदा, १९६१’ च्या कलम ६९A नुसार, जर एखादा करदाता आपल्या खात्यातील निधीचा किंवा उत्पन्नाचा अधिकृत स्रोत स्पष्ट करू शकला नाही, तर ती रक्कम त्या आर्थिक वर्षासाठी त्याचे ‘Deemed Income’ (गृहीत धरलेले उत्पन्न) मानले जाते.
६०% टॅक्स रेट: अशा ‘Deemed Income’ वर थेट ६० टक्के दराने भारी कर आकारला जातो.
अतिरिक्त अधिभार: या ६०% कराव्यतिरिक्त, त्यावर लागू होणारे अतिरिक्त Surcharges आणि Education Cess देखील वसूल केले जातात. म्हणजेच, आलेल्या रक्कमेचा मोठा हिस्सा दंडाच्या स्वरूपात सरकारदरबारी जमा होतो.
अशा परिस्थितीत कायदेशीर कचाट्यातून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी ‘सिरिल अमरचंद मंगलदास’ चे भागीदार कुणाल सावनी आणि इतर आर्थिक तज्ज्ञांनी खालील महत्त्वपूर्ण कायदेशीर व सुरक्षित पावले उचलण्याचा सल्ला दिला आहे:
रक्कम खर्च करणे टाळा: खात्यात चुकून आलेली रक्कम कोणत्याही परिस्थितीत स्वतः वापरू नका, दुसऱ्या खात्यात ट्रान्सफर करू नका किंवा एटीएममधून काढू नका.
बँकेला तात्काळ कळवा: या व्यवहाराबाबत तुमच्या बँकेला तात्काळ लेखी पत्राद्वारे किंवा अधिकृत ईमेलद्वारे सूचित करा.
तक्रार क्रमांक नोंदवा: बँकेत केलेल्या तक्रारीचा 'Complaint Reference Number' भविष्यातील पुराव्यासाठी सुरक्षित जतन करून ठेवा.
रक्कम परत करण्याची व्यवस्था: जर पैसे पाठवणाऱ्या व्यक्तीची किंवा संस्थेची ओळख पटली, तर योग्य बँकिंग माध्यमांचा वापर करून ती रक्कम संबंधित व्यक्तीला सुरक्षितपणे परत करण्यासाठी बँकेला सहकार्य करा.
डिजिटल युगात बँक खात्यात चुकून पैसे येणे ही तांत्रिक चूक असू शकते, पण ती रक्कम हडप करण्याचा प्रयत्न करणे हा गंभीर गुन्हा ठरू शकतो. "दुसऱ्याचे धन, ते आपल्यासाठी धोक्याचे कंदील" हे लक्षात ठेवून, खात्यात अनपेक्षित रक्कम आल्यास प्रामाणिकपणे बँकेशी संपर्क साधणे हाच ६०% टॅक्स आणि कायदेशीर कारवाईपासून वाचण्याचा एकमेव सुरक्षित मार्ग आहे.